Benjamin Constant, ontdekker van de moderne vrijheid

Met Patrick Stouthuysen, Martin de Haan en Tamar de Waal

In het denken van de achttiende-eeuwse filosoof, essayist en politicus Benjamin Constant staat de verhouding van vrijheid tot moraal, godsdienst en politiek centraal. Vrijheid als de individuele maar ook de politieke vrijheid van de moderne mens. Patrick Stouthuysen (VUB) en vertaler Martin de Haan geven ieder hun visie en spreken met politiek filosofe Tamar de Waal.

 

Benjamin Constant (1767-1830)


Tijdperk van individuen

In 1806 analyseerde de Zwitsers-Franse politicus, filosoof en essayist Benjamin Constant (1767-1830) de moderne samenleving in zijn bekende boek Principes de politique. Uit dit klassiek geworden werk spreekt Constants ambivalentie en gevoel van nuance en subtiliteit. De 'moderne' individuele vrijheid en de daarmee samenhangende primauteit (of ‘overheersing'?) van de individuele persoon met zijn privéwereld lijken Constant zo essentieel dat hij deze nieuwe wereld principieel kadert als het 'tijdperk van de individuen'. Dit betekent volgens Constant echter niet dat de politieke vrijheid geheel en al overboord moet gegooid worden: wie de politieke vrijheid loochent, loopt het risico om ook zijn individuele vrijheid kwijt te raken. Waarom zouden de machtshebbers zich immers beperken tot het publieke leven en deze individuele vrijheid respecteren?

Nieuw verworven vrijheid

Constant is de eerste auteur die in Frankrijk de theoretische consequenties uit de revolutionaire ervaring trekt. Op het denken van Rousseau voortbouwend en geïnspireerd door Montesquieu, waarschuwt Constant voor de mogelijke valkuilen en misbruiken van een fundamenteel positief te waarderen principe. Dat de bron van de macht legitiem is (Rousseau's idee van volkssoevereiniteit) biedt geen garantie tegen misbruiken, wat bij Constant leidt tot de juridische vorming van een terrein waarop de openbare macht geen enkele bevoegdheid kan uitoefenen. Dat de Modernen de individuele vrijheid zo koesteren vormt, zoals Constant herhaaldelijk benadrukt, echter ook een reden tot bezorgdheid en stof tot nadenken: het ontbreken van enthousiasme, patriottisme en moed is niet iets waar de samenleving zich op mag beroemen. De nieuw verworven vrijheid moet, aldus Constant, in evenwicht gebracht worden met de zorg om de openbare zaak.

Van liberale theorie tot ... de Belgische Grondwet

De antimilitaristische Constant voert een kruistocht tegen de Napoleonistische veroveringsdrang en spreekt zich principieel uit tegen koloniale oorlogen. Constant reflecteert over het effect van oorlog op de psychische constitutie van de mens en sociologische waarnemingen leiden tot de vaststelling dat de mens steeds minder geneigd is om zich op oorlog te verlaten. Ook Constant's denken over de rol van de overheid is baanbrekend en nog steeds relevant. Zo breekt hij een lans voor een overheidspolitiek waarbij de elites van de intelligentio geen baan aannemen bij de overheid wegens te gevaarlijk, en gaat hij vanuit een zorg voor de morele integriteit van een samenleving als eerste in discussie met Kant die op radicale wijze elke legitimiteit ontzegde aan kleine of grote leugens. Diverse romantische geschriften plaatsen Constant's politieke en rechtstheoretische opvattingen in een literaire context en wijzen op een romantisch streven naar authenticiteit. Tot slot vormen Constant's reflectie op het theoretische liberalisme en de mogelijkheid van het bestaan van een neutrale macht de bouwstenen van de Belgische Grondwet van 1830.

 

Over de sprekers en moderator


Patrick Stouthuysen (1959)

Patrick Stouthuysen is als academisch directeur verbonden aan de Faculteit Economische en Sociale Wetenschappen van de Vrije Universiteit Brussel. Hij doceert over de geschiedenis van het politieke en sociale denken, en voert onderzoek naar de geschiedenis van het liberalisme. Hij publiceerde een aantal boeken, onder andere Alexis de Tocqueville. Over de democratie in Amerika (2008), Adam Smith. Hoe worden landen welvarend? (2009), Eugen Richter. Sociaaldemocratische toekomstbeelden (2012), Charles Buls. Croquis siamois. Un récit de voyage illustré de 1901 (2013) en Gustave de Molinari. De avonden in de Rue Saint-Lazare (2014) Hij publiceerde artikels over denkers als Rousseau en Constant in tal van boeken.

Martin de Haan (1966)

Martin de Haan werkte na zijn studies Frans en Literatuurwetenschap enkele jaren aan een proefschrift over de poëzie van Raymond Queneau, maar zei in 1995 de wetenschap vaarwel om zelf literair actief te worden. Was lange tijd recensent Franse literatuur voor de Volkskrant. Schreef essays voor diverse Nederlandse en Vlaamse tijdschriften. Vaste vertaler van Milan Kundera en Michel Houellebecq, lid van het vertalerstrio Marjan Hof (met Rokus Hofstede en Jan Pieter van de Sterre). Ervaren spreker, moderator en workshopleider. Coauteur (met Rokus Hofstede) van het vertaalpleidooi Overigens schitterend vertaald. Was lid van de adviesraad van het Fonds voor de Letteren en bestuurslid van de Vereniging van Letterkundigen. Was van 2009 tot 2013 voorzitter van de Europese vertalersraad CEATL (momenteel vice-voorzitter).

Tamar de Waal (1988)

Tamar de Waal (1988) is politiek filosoof en promoveert aan het Paul Scholten Centrum, onder begeleiding van prof. Kymlicka (Queen's University, Kingston), dr. Pierik (Universiteit van Amsterdam) en prof. De Wilde (Universiteit van Amsterdam). Haar onderzoek richt zich op naturalisatie- en inburgeringsvereisten en de ethiek van migratie. Als journalist maakte ze radio bij AmsterdamFM, deed ze mee aan een masterclass onderzoeksjournalistiek georganiseerd door de Groene Amsterdammer en schreef ze stukken op De Correspondent. Daarbij publiceerde ze afgelopen jaar opinieartikelen in de Volkskrant, Trouw en NRC Next. Tijdens haar opleidingen filosofie en rechten en promotietraject studeerde Tamar aan universiteiten in Londen (UCL) , New York (Columbia Law School) en Montreal (McGill).

 

Over het boek Benjamin Constant. Ontdekker van de moderne vrijheid


Verrassend actueel

Tweehonderd jaar nadat Napoleon Bonaparte zijn laatste schaduw over de Franse Revolutie wierp blijkt het denken van de Zwitserse filosoof, essayist en politicus Benjamin Constant (1767-1830) verrassend actueel. In het brandpunt van nieuwe waarden als vrijheid en gelijkheid noemde hij de moderne samenleving spontaan ‘het tijdperk van de individuen'. Die zorg om individuele rechtsbescherming en de ‘nieuwe' rechten en vrijheden van burgers gaat in Constants denken samen met een reflectie op het belang van ‘oude', participatieve vrijheden. Constant zou met dit denken over vrijheid generaties na hem inspireren en beïnvloeden, waaronder Tocqueville, Mill, Arendt en Nussbaum. Hoe Constant de relatie tussen beide vrijheden ziet en welke prioriteit hij aan de politieke vrijheid toekent blijft ambigu en daarom bron van debat.

Adolphe

In Benjamin Constant. Ontdekker van de moderne vrijheid komen de verschillende kleurtoetsen van Constants bijdrage tot de politieke filosofie tot zijn recht. Hij waarschuwde voor de valkuilen van de moderniteit en de onvoorwaardelijke primauteit van individuele rechten en vrijheden. Dat de Modernen zich beroemen op hun onafhankelijkheid levert geen reden tot juichen op, maar veeleer stof tot nadenken. Constant meende dat een Moderne samenleving niet zonder de politieke vrijheden van de Ouden kan functioneren. Tekenend voor het gevaar van de nieuw verworven afzonderlijkheid van de Modernen is het sombere verhaal dat zich in de roman Adolphe aftekent. Beroemd is voorts Constants uitgesproken worsteling met de Napoleontische veroveringsdrang en zijn waardering voor internationale handel, vrede en verscheidenheid. Tot slot is ook Constants denken over de rol van de overheid en zijn kritische benadering van Benthams ideeën over preventie en strafrecht baanbrekend.

Onbekende parel

Hoe Constant ook gelezen wordt, hij blijkt een van de rijkste ‘onontgonnen' filosofen uit de moderne filosofie te zijn. Benjamin Constant peilt naar de diverse interpretaties en kleurtoetsen van deze politieke filosofie en zijn literaire genre dat daar naadloos bij aansluit. Hoewel minder bekend dan John Stuart Mill, geldt Constant als een grondlegger van het ethisch en politiek liberalisme. Tijd om deze grote Zwitser te ontdekken.

Met bijdragen van: Maarten Colette, Paul De Hert, Michel Huysseune, Andreas Kinneging, Raymond Kubben, Paul Pelckmans, Patrick Stouthuysen en Peter van Velzen.


Organisatie: deBuren, VUB (De Debatten), Uitgeverij Pelckmans en de Koninklijke Bibliotheek van België

Foto's

Dit evenement is
afgelopen!

Vertel het verder: