deBuren

re: De filosofische Darwin: Griet Vandermassen

Door Bart Haers 16/10/09 (1 jaar geleden)

Gisteren had ik het genoegen het gesprek met Chris Buskes bij te wonen. Verhelderend was het in elk geval, maar toch hadden we de indruk dat de discussie zich vooral richtte op de uitkomst van het evolutionaire denken, waaruit zou moeten blijken dat ons wereldbeeld vandaag alleen nog maar kan neerkomen op een set van aannames die men onder de noemer rationalisme plaatst. Klaar is Kees? Niet helemaal, omdat Charles Darwin zelf was zich bewust van vele implicaties van zijn onderzoek en zijn theorie. Maar hij begreep dat dit voor "gewone" mensen wel eens stuitend zou kunnen zijn en daar had hij mededogen mee.
Even opvallend in het debat is telkens weer dat men zich een voorstelling maakt van de menselijke afstamming, dat men bij een individu, een oermoeder, in het beste geval, zeven oermoeders zou uitkomen. Echt rationeel en kloppend met de feiten, lijkt me dat niet. Nu, over de feiten zijn we maar geinformeerd door de sporen die we van de voorgangers vonden, van autralopetheci tot homines erecti en sapientes... Wie een nieuw hondenras wil kweken zorgt ervoor dat hij niet eenmalig honden met bepaalde raskenmerken laat paren, maar verschillende stellen tegelijk laat werpen en die stellen opnieuw laat kruisen, althans de meest gewenste exemplaren. Anders dan in de natuurlijke evolutie is hier wel een doel voorliggend aan de selectie en de sexuele reproductie.
Of het nu in de Afrikaanse Slenk was of ergens anders, maar verwacht kan worden dat verschillende populaties in dezelfde omstandigheden leefden. Chris Buskes gaf de interessante formule: E(volutie) = V(ariatie)+S(electie) + R(replicatie) als samenvatting van Darwin's visie. wat de evidente noodzaak veronderstelt dat er meerdere specimina aan dezelfde kenmerken van een soort (in wording) beantwoorden en dat die de variaties gaan uitwisselen die het meest geschikt zijn te overleven in een gegeven constellatie.
Hieruit volgt dat de vraag of de evolutietheorie op het niveau van het individu speelt, dan wel op het niveau van de groep, maar zeer zeker op het niveau van de genetische blauwdruk. Juist die benadering laat ruimte, veronderstelt zelfs de individuele uniciteit van het specimen, tegenover anderen.
Als we kort door de bocht verder redeneren dan betekent dit op twee niveaus van de menselijke soort, de biologische natuur en de wijze waarop het overleven in strategieën, nurture, de wisselwerking wellicht een grote wisselwerking laten zien. Het derde niveau, dat van de cultuur, stellen zich andere vragen. Frans van der Waal schreef recent een boek over de "Tijd van empathie", waarbij de onderlinge samenhang van groepen primaten vergeleken wordt met die van mensen. Uiteraard zal bij dieren, als ze elkaar vlooien of als ze een zeker beschermend gedrag tegenover de groep organiseren overlevingsdrang meespelen. Maar het lijkt ons dat we wel eens tot vormen van barbaarsheid kunnen vervallen als we het derde niveau, van de cultuur en beschaving niet zien als de uiting van wat de mens tot mens heeft gemaakt. Met cultuur beschouwen het vermogen via handelingen en taal een wereld te scheppen die de bestaande wereld omvormt. Met Todorov nemen we aan dat daarin ook een aspect van Beschaving is ontwikkeld, dat ons toelaat, zonder direct belang, andere mensen als mensen te zien en waardoor een gedrag kan ontstaan waarin samenwerking en samenleven mogelijk wordt. Wetgeving voor groepen hebben soms wrede consequenties gehad, zoals Lycurgps die Sparta haar wetgeving gaf, die niet bepaald humaan mocht heten, terwijl in Athene Pericles de burger en zelfs de metoiken, de medebewoners met respect wilde behandeld zien.
Wat we willen aandragen is dat de benadering van Darwin's evolutietheorie, waarbij men verklaringen zoekt voor historisch of actueel menselijk gedrag in de premisse dat de mens biologisch tot het dierenrijk behoort. Daarover kan men moeilijk twisten, want dat is nu eenmaal zo. Maar de wijze waarop mensen, individuen en groepen in hun blauwdruk een sterk ontwikkkeld brein meekregen, zet ons ertoe aan, aan te nemen dat gaande de tijd mensen zowel de aard der dingen gingen onderzoeken en tot animisme kwamen, tot schilderingen en fantasie, waaruit dan geleidelijk enkele culturen voortkwamen, die met dat brein tot een hele complexe voorstellingswereld kwamen. Daarom kan men de gereveleerde godsdiensten wel degelijk zien als producten van een menselijke cultuur, die in de blauwdruk, het genetische materiaal de bouwstenen legt voor het begrijpen en onderkennen van complexe verhoudingen. In die zin zou men wetenschap en religie niet als twee sporen die parallel zouden lopen, maar dat de fantasaistische voorstellingen daadwerkelijk tot rekenkunde, tot taalkunde hebben geleid, waardoor we het menselijke verhaal kunnen reconstrueren en er verder op voortbouwen.
Tot slot, Chris Buskes stelde dat Darwin noch met eugenetics als met sociaal-Darwinisme veel ophad. De conclusie lijkt ons dan ook niet zo vreemd dat de menesen het zichzelf verplicht zijn in de evolutietheorie niet voortdurend argumenten te zoeken voor ons actuele gedrag, laat staan om die ene kwestie steeds weer terzijde te schuiven; dat elk individu eindelijk altijd kan proberen het humanisme, een product van onze breinen vorm te geven. En daar lijkt voorlopig de discussie niet over te gaan.
Of mevrouw Griet Vandermaesen in haar lezing het feminisme in dat menselijke vermogen dat uit de evolutie voortkwam aldus benadert, zal ons zeer benieuwen, we kijken ernaar uit. In elk geval excuses voor het uitdijen van de reactie.

re: De filosofische Darwin: Griet Vandermassen

Door Bart Haers 27/10/09 (1 jaar geleden)

Omdat we niet zeker dat we deze ontmoeting kunnen bijwonen, de treinen beloven niet te rijden, toch al vooraf onze hoopvolle verwachting uitgedrukt.
De discussie over de verhouding van mannen en vrouwen niet deterministisch benaderen vanuit de evolutieleer kan inderdaad boeiende gezichtspunten opleveren. Wetenschappelijke vaststellingen die als hypothese moeilijk te weerleggen vallen hebben een hoge mate van betrouwbaarheid en daarop kan men het eigen denken dus veilig baseren.
Nu hebben meer vrouwen aan het avontuur van de moderniteit deelgenomen dan men geneigd is te denken, niet enkel door zelf specifieke bijdragen te leveren zoals Madame Curie - moeder en dochter - maar ook anderen hebben, zij het vaak nu vergeten, hun bijdrage geleverd, cfr; de ontdekking van de dubbele helix van het dna, maar ten gronde hebben vrouwen door zich vrij te vechten het modernisme boeiend en aantrekkelijk weten te maken.
De vraag is of omstandigheden die ertoe geleid hebben dat vrouwen in de voortplanting een aantal zware lasten hebben meegekregen, en die in het dierenrijk, bij de zoogdieren en vooral de primaten algemeen lijken, de positie van de vrouw doorheen de menswording altijd hebben bepaald? De omschakeling naar veeteelt en vooral landbouw lijkt de positie van de vrouw zeer sterk te hebben gestuurd naar die van onderdanigheid. Pas als steden een eigen karakter aan het samenleven geven, zien we dat vrouwen zich weten te ontworstelen. De bronnen zijn niet altijd even overtuigend, maar ook dat past in het plaatje: men beschouwde vaak de vrouw als de bron van ellende en miserie, verleiding ook uiteraard, terwijl dat vaak een overlevingsstrategie was en is, terwijl mannen daarmee hun eigen possessieve karakter konden verbergen. Maar was de mythe van het matriarchaat zo onzinnig in de pre-agrarische tijd?
We kijken dus uit naar mevrouw Vandermassen ons zal vertellen en met het boek dat ze schreef willen we ons eindelijk wel eens gaan inlaten. Toch denken we, vanuit wetenschapsfilosofisch vlak dat we ons moeten hoeden voor evolutionair denken dat al onze inzichten zou gaan besmetten. De overgang naar de postkapitalistische samenleving, waarin mannen niet meer automatisch de meerdere zijn en vrouwen in het onderwijs vaak zeer goed vooral beter presteren, roept nieuwe vragen op over sexuele identiteit en verhoudingen. Kijken we goed om ons heen, dan kunnen we vaststellen dat veel machismo vandaag de angst van de bange man moet verbergen. Tegelijk zijn er maar weinig die kunnen zeggen als Voltaire na de dood van Emilie de Châtelet: ik heb een goede vriend verloren.