Klankstappen: als je oren je door de stad leiden

Gonzo (circus)  #115 ontsluit een verzameling bijzondere geluidskunstwerken: geluidswandelingen. Acht wandelingen in België en Nederland, waaronder de re-enactment van de eerste Nederlandse geluidswandeling en wandelingen die jaren geleden onderdeel waren van festivals om daarna te verdwijnen in digitale archieven. Acht historische en nieuwe wandelingen die het vermogen hebben je beleving van de stad totaal te veranderen.

Cilia Erens | Nathalie Bruys | Yves De Mey & Els Viaene | David Helbich | Justin Bennett & Renate Zentschnig | Katrien Ligt & Vincent Koreman | Robert van Heumen & Simone de Jong | Lee Patterson

Een geluidswandeling is een vorm van geluidskunst en tegelijkertijd is het iets dat je altijd en overal kunt doen. Je hebt er geen speciaal geluid voor nodig; het is simpelweg een kwestie van luisteren terwijl je je door de stad beweegt. Toch is het niet zo simpel als het lijkt. Geluidskunstenaars experimenteren al jaren met verschillende manieren om je gehoor op de proef te stellen. Met een geluidswandeling kun je de verschillende geluiden van de stad opmerken en aan elkaar verbinden. Je wordt erop gewezen dat geluiden hun eigen verhaal van de stad vormen. Bovendien is het een interactieve vorm en een multisensorische ervaring, waarmee de vorm van de geluidswandeling enorm van deze tijd is.

Met medewerking van Soundtrackcity, Festival van Vlaanderen Kortrijk, Amsterdam Dream Foundation en De Paraplufabrieken.

Voor de online publicatie van de wandelingen zie www.gonzocircus.com/klankstappen
www.gonzocircus.com

WIN: Geluidswandelingen in België en Nederland geschreven door deBuren in: Nieuws

Tags: gonzo, gonzo circus

Cultureel ondernemerschap: boekpresentatie en gesprek met Giep Hagoort geschreven door deBuren in: Nieuws

Tags: giep hagoort

De vadsige westerling staat paf bij het niets ontziende fanatisme van de alsmaar modieuzer wordende zelfmoordterrorist. Nochtans: hoevelen springen hier voor een trein om hun ex-geliefde aan het schrikken te maken? Ook onze eigen cultuur is van doodsverachting en zelfopoffering doortrokken. Niet in de strategie, enkel in de onderliggende motivatie zien we wellicht een verschil.

Met gevaar voor eigen leven geschreven door Vitalski in: Column

Tags: ongeval door kijkfile, vitalski

Meer kijken en luisteren:

Proficiat Tommy Wieringa! geschreven door deBuren in: Nieuws

Tags: christiaan weijts, tommy wieringa

deBuren mag 5 gratis proefabonnementen op 'Schrijven Magazine' weggeven geschreven door deBuren in: Nieuws

‘Be a hero'. Dat staat er op het jongensshirt dat de webwinkel van Disney verkoopt. Er staat een plaatje bij uit de succesvolle film The Avengers. Voor tienermeiden heeft Disney ook een Avengers-shirt. Daarop staat: ‘I need a hero'.

Het is een veelzeggend voorbeeld van hoe verschillend de wereld anno 2013 nog steeds is voor jongens en meisjes. Net als de babyslofjes: op de blauwe stond ‘Trouble', op de roze ‘Born to shop'. Of hoe een simpel bezoek aan het winkelschap met geboortekaartjes onthult dat kersverse ouders vooral worden gefeliciteerd met stoere zoons en met lieve, mooie dochters.

Wetenschappelijk onderzoek ondersteunt deze huis-, tuin- en keukenobservaties. Al voor de geboorte maken we verschil tussen de seksen. Een moeder die weet dat ze zwanger is van een jongetje voelt meer schopjes en buitelingen dan een moeder die weet dat ze een meisje draagt, terwijl er objectief gemeten geen verschil in beweeglijkheid is. Na de geboorte reageren ouders sneller als een dochter huilt en ze troosten haar langer. Tegen jongens wordt minder gepraat, minder woorden gebruikt die met gevoel te maken hebben en bij jongens worden ook minder verschillende emoties herkend.

En dan hebben we het nog niet eens over de speelgoedkeuzes gehad: hij een stoer autootje, zij een schattige pop. Wie een speelgoedwinkel inloopt ziet het, aan weerszijden van het gangpad: aan de ene kant de zwart-rood-blauwe wereld van de voertuigen, voetbal, bouwblokken en wapens - ‘Be a hero'- aan de andere kant de roze-lila glitterwereld vol prinsessen, poppen en beauty-producten - ‘I need a hero'.

En dan vinden we het verwonderlijk dat aan het eind van de rit, zodra de kinderen volwassen zijn, de jongens zich vol mannelijke ambitie in het bedrijfsleven storten, terwijl de meiden op weg naar de top heel damesachtig aarzelen of dat wel voldoende lekker combineert met het krijgen van kinderen.

Sommige wetenschappers zoeken een biologische verklaring voor deze tegenstelling tussen aarzeling en ambitie, tussen mannelijkheid en vrouwelijkheid. Zij zeggen dat het te maken heeft met hoe het brein (m/v) is ingericht, wat weer te maken heeft met de hormonen waaraan een foetus in de baarmoeder is blootgesteld. Volgens de heersende theorie worden jongenshersenen voor de geboorte gemarineerd in testosteron, wat jongens later agressiever, competitiever en rationeler maakt, en bovendien meer geïnteresseerd in wiskunde en techniek. De meisjes doen het zonder deze marinade, en zijn dus zorgzamer, socialer, creatiever, taalkundig begaafder en emotioneler.

Maar deze theorie kent problemen. Zo ontbreekt het aan rechtstreeks wetenschappelijk bewijs. Er is vooralsnog geen manier om direct en precies te meten hoeveel testosteron er in het brein van een ongeboren kind rondzwerft, en aangezien de meeste zwangere ouders niet dolenthousiast worden van het idee dat iemand met misschien wel enge naalden in de hersenen van hun foetus gaat rondneuzen is het onwaarschijnlijk dat zo'n directe meetmethode er binnenkort gaat komen.

Het gevolg is wel dat alle kennis die onderzoekers hebben over de invloed van prenatale testosteron op later gedrag via omwegen is vergaard. Zo keken ze bijvoorbeeld naar testosteron in het bloed van de moeder of in het vruchtwater. Extra probleem: de resultaten waren op zijn best voor meerdere interpretaties vatbaar.

Zo was er de Britse psycholoog Simon Baron-Cohen, die vruchtwaterpuncties en een video-opname van interactie tussen moeder en kind gebruikte om het verband tussen testosteron en sociaal gedrag te onderzoeken. Zelf was hij verbluft door het resultaat. Hij schreef erover: ‘Toen de uitslagen van ons onderzoek binnenkwamen, kreeg ik even een vreemd gevoel, een huivering langs mijn ruggengraat. Een paar druppels van deze chemische stof [testosteron] konden de gemeenschapszin beïnvloeden!'

Baron-Cohen vond inderdaad een verschil tussen jongens en meisjes. De jongens keken hun moeder op de video gemiddeld 16 keer aan, en de meisjes 22. Of dit voldoende is om een verschil in ‘gemeenschapszin' vast te stellen is discutabel. Nog twijfelachtiger wordt het wanneer we de individuele variatie bij de meisjes erbij pakken: die zat tussen de 3 en 55 keer kijken. Bij jongens zat die variatie tussen de 3 en 46 keer. Beide keren zien we een individuele spreiding die veel groter is dan het gemiddelde jongens-meisjesverschil.

De meeste krantenberichten over man-vrouwverschillen komen niet zo ver. Die stellen gewoon dat jongens en meisjes in aanleg verschillen in gemeenschapszin. Het is, toegegeven, ook nogal een saai verhaal, om er nog meer van die cijfers bij te halen. Toch onthullen die minder spannende cijfers een waarheid die uit vrijwel elke studie naar mannen en vrouwen blijkt: vrouwen onderling en mannen onderling verschillen veel meer dan dat mannen en vrouwen als groep gemiddeld van elkaar verschillen. Anders gezegd: als mannen van Mars komen en vrouwen van Venus, dan zou het zomaar kunnen dat u van Mercurius komt en de seksegenoot naast u van Pluto.

In tegenstelling tot de testosteronmarinadetheorie is voor deze stelling wel veel wetenschappelijk bewijs. Zo heeft de Amerikaanse psycholoog Janet Shibley Hyde enkele grote analyses uitgevoerd waarin ze honderden onderzoeken naar sekseverschillen samen nam. Of het nu ging over hoeveel mannen en vrouwen praten, of vrijen, of scoren op wiskundetests, haar conclusies zijn telkens hetzelfde: op een paar kenmerken na - fysieke agressie, masturberen, porno kijken - zijn de gemiddelde verschillen tussen hem en haar bijna verwaarloosbaar klein.

En voor zover er nog verschillen zijn, lijken ze te verdwijnen onder invloed van de voortschrijdende vrouwenemancipatie. Waren jongens bijvoorbeeld twintig jaar geleden nog veel sterker in wiskunde, die voorsprong is anno nu bijna helemaal verdwenen - nog een probleempje voor de mensen die beweren dat man-vrouwgedrag aangeboren is en vastligt in het brein.

Rest de vraag waarom meisjes en vrouwen zo vaak een andere levenswandel kiezen dan zoveel jongens en mannen. Waarom het nog steeds logischer is dat zij haar carrière op een zijspoor zet om voor de kinderen te zorgen, terwijl hij zich een weg naar de boardroom knokt. Goh, zouden die speelgoedwapens en die poppen er iets mee te maken hebben? ‘I need a hero'. ‘Born to shop'. ‘Een lief, mooi meisje'. Nee, dat is niet de instelling waarmee je directeur, CEO of premier wordt.

Asha ten Broeke (°1983) is wetenschapsjournalist en auteur. Ze schrijft achtergrondartikelen, essays en columns voor onder andere Trouw, De Volkskrant, KIJK, Quest, Psychologie Magazine, Opzij en NWT Magazine. Daarnaast is zij regelmatig te horen op de radio in het wetenschapscafé van Hoe?Zo! (Nederlandse radio 5). Ten Broeke houdt zich voornamelijk bezig met psychologie, gezondheid, gender en hersenwetenschap. In 2010 verscheen haar eerste boek Het idee m/v over de verschillen tussen mannen en vrouwen. Vorig jaar verscheen Eet mij, over de psychologie achter eten, diëten en overgewicht en op dit moment werkt zij aan een derde boek over homoseksualiteit.

I need a hero geschreven door Asha ten Broeke in: Column

Tags: who's afraid of the f-word?

Parijs

Jan Postma: ‘Mijn eerste aanraking met Parijs was Het piepkleine scheepje Pyjamabroek van de Pools-Duitse illustrator Janosch. Het kinderboek was ook mijn eerste kennismaking met de Franse taal: ik leerde het woord clochard voordat ik het woord dakloze kende. Pomidore en Pommerol, heetten de twee clochards in het boek. Maar zelfs dat kon ik me niet herinneren en moest mijn moeder me gisteren aan de telefoon vertellen. Het boek heeft mijn beeld van de stad niet blijvend bepaald. Dat gebeurde iets meer dan tien jaar later, toen ik voor het eerst Ed van der Elskens fotoboek Een Liefdesgeschiedenis in Saint Germain des Prés onder ogen kreeg. Van der Elskens beeldroman vertelt het verhaal van de Mexicaanse Miguel die vanuit Stockholm naar Parijs reist, hopeloos verliefd wordt op Ann, een Australisch meisje met rood haar dat danst als een negerin, en net zo lang om haar heen blijft fladderen totdat ze met hem naar bed gaat. Dan gaat hij weer naar huis.

Een liefdesgeschiedenis in Saint Germain des Prés is de reden dat ik als achttienjarige een creditcard aanschafte en zodra hij binnen was, zonder iemand iets te zeggen, naar Parijs vertrok. Ik beleefde een zorgeloze week in een goed hotel, al was ik wel genoodzaakt te leven op stokbrood, jam en hamburgers van de Quick. Zo vond ik tussen alle decadentie toch nog iets terug van Van der Elskens Parijs. Genoeg in ieder geval om mijn honger naar avontuur te stillen. Maar een Ann kwam ik niet tegen. Ik had minder geluk dan Patti Smith.’

Europa – Geert Mak, verbeeld door Agnes Loonstra.

Oxford

Emy Koopman: ‘In 2005 ging ik met mijn vader naar Oxford. Ik had als doel om een Alice-tour te doen (Pieter Steinz had hierover geschreven in het NRC), mijn vader om boeken te kopen in Waterstones en Blackwell’s. Eenmaal in Oxford bleek de Alice-tour vervangen door een Harry Potter-tour. Dan liever een reguliere wandeltour. Op die reguliere tour kon je nog wel een glimp opvangen van het glas-in-loodraam met de personages uit Alice in Wonderland en de kastanjeboom waarin Lewis Carroll een grijnzende Cheshire cat had zien zitten. Je kon ook naar het snoepwinkeltje dat beschreven staat in Through the Looking Glass, maar dat was het dan. Gedesillusioneerd ging ik me in het café waar Radiohead Creep schreef, bezatten aan de gelijknamige cocktail. ‘What the hell am I doing here?/ I don’t belong here.’

Jaren later kwam ik terug in Oxford. Niet om Alice te zoeken, maar om Hanna, een Tsjechisch vriendinnetje met grenzeloze wetenschappelijke ambities, te bezoeken. Als graduate student van het Oxfordiaanse Brasenose college had Hanna toegang tot alle universiteitsgebouwen. Ze liet me de tuinen zien, de gangen, de afschroefbare megapenis van de eenhoorn in de eetzaal van Brasenose. We punterden op de Cherwell rivier en aten iets oneetbaars in de oudste pub van de stad. Dit was een magisch soort Oxford en ik dacht niet eens meer aan Alice. Tot ik op een dag alleen naar het Universiteitsmuseum ging (Hanna had wetenschappelijker dingen te doen). In een hal met gothische pilaren die nog het meest op botstructuren leken, stonden enorme dino-skeletten. Een Iguanodon en een Tyrannosaurus Rex. Indrukwekkend, maar in een kleine vitrine vond ik een uitgestorven dier dat me meer raakte, een dier waardoor ik ter plekke een rondedansje/Caucus-race wilde gaan maken: Alice’ dodo.’

Ulysses – James Joyce, verbeeld door Floris Solleveld.

Praag

Melle Kromhout: ‘In Praag snap je – meer dan in Rome, Madrid, Amsterdam of Wenen – waarom Europa het ‘oude continent’ wordt genoemd. Je voelt er de duistere, donkere geschiedenis, van trotse koningen en arme schrijvers, van brute bezettingen en glorieuze overwinningen, eeuwen van willekeurige gebeurtenissen, dwars door en over elkaar heen. Dat is tenminste wat ik denk als ik aan Praag denk. Ik ben er al meer dan tien jaar niet geweest en het beeld van de stad heeft zich onherroepelijk vermengd met de duistere steegjes waarin Gustav Meierinks ‘Golem’ rondwaart. Een stad in de jaren twintig, maar tegelijkertijd in de duistere middeleeuwen. Waar vreemde dingen gebeuren in huizen met kamers zonder deuren. Waarin niets lijkt wat het is en alles misschien een droom was. Waar je nachtenlang lopend op slecht verlichte straatkeien op zoek gaat naar waar je vandaan komt, of naartoe moet. Ook het boek las ik lang geleden, maar de sfeer is zo bepalend dat hij je onherroepelijk bijblijft. Hier klopt iets niet. Hier gebeuren vreemde dingen. Dat gevoel heeft zich nu vermengd met mijn herinneringen aan Praag als zesjarig kind en zeventienjarige puber. Met de daadwerkelijke stad heeft het misschien niets te maken, maar toch weet ik zeker dat je de Golem in de straten van de stad tegen kan komen.’

De ondraaglijke lichtheid van het bestaan – Milan Kundera, verbeeld door Liesbeth de Feyter.

Boedapest en Oost-Europa

Sophie ter Schure: ‘Tijdens het schrijven van mijn scriptie was er één gedachte die mij overeind hield: na deze beproeving kon ik doen wat ik wilde – de hele dag in de tuin werken, gitaar spelen en liedjes zingen tot ik erbij neerviel, of op reis naar weetikwaar. Dat laatste leek me wel het beste, want dan kon ook niemand mij bereiken voor het nakomen van de een of andere verplichting. Alleen wist ik dus niet waarheen.

In die scriptieperiode las ik Zolí van Colum McCann (viel mijn oog op in de bieb), Hungarian Dances van Jessica Duchen (lag bij de ruilboeken in de Coffee Company in de Van Woustraat) en Gloed van Sándor Márai (die had ik van iemand gekregen). Als ik me er ooit toe kon zetten om te stoppen met lezen en die scriptie af te schrijven, moest ik wel naar Oost-Europa. Ik had levendige voorstellingen van zigeunermuziek bij kampvuren, Sovjet-geschiedenis en binnenplaatsen vol vergane glorie.

Niet lang daarna toog ik in mijn eentje met interrailticket naar het oosten. Alles wat ik daar zag vond ik tien keer zo interessant nu ik me kon voorstellen dat ‘mijn’ personages hier geweest waren. Ik was alleen vertrokken, maar in mijn gedachten reisden zij met me mee. Zelfs de saaiste binnenplaatsen en de meest toeristische torens en pleintjes droegen een verhaal in zich: iemand was hier opgegroeid, zat hier opgesloten of stond hier uren liedjes te zingen hopend op betere tijden. Reizen naar aanleiding van boeken is het beste wat er is, dat komt door de kapstokjes die je maakt tijdens het lezen. Daar kun je je eigen ervaringen weer aan ophangen, en omdat je weet dat het geschiedenis of fictie is, valt het eigenlijk nooit tegen: wat je nu ziet, is in elk geval voor iemand bijzonder geweest.

Alleen de zigeunermuziek was een deceptie: nergens heb ik daar iets van gehoord, behalve op het Vissersbastion in Boedapest. Een triest groepje oude mannetjes dat, lonkend naar de toeristen, emotieloze deuntjes ten gehore bracht. Er was dan ook geen kampvuur.’

De onzichtbare steden – Italo Calvino, verbeeld door Gemma Pauwels.

Basel

Floris Solleveld: ‘In 2003 wilde ik naar Basel. Dat kwam doordat ik Jacob Burckhardts Die Kultur der Renaissance in Italien had gelezen. En daarna een essay van Carl Schorske, History as a Vocation: Burckhardt’s Basel.

Burckhardt was een van de meest geslaagde producten van het negentiende-eeuwse Baselse Bildungsbürgertum. Het Basel van Burckhardt was een merkwaardig soort enclave, gedomineerd door een beperkt aantal families van geleerden en notabelen die erg erop gesteld waren de stad autonoom te houden, niet al te groot te laten worden en de moderne tijd maar mondjesmaat toe te laten. Met Kultur der Renaissance heeft Burckhardt min of meer de cultuurgeschiedenis en het begrip van de ‘renaissance’ zoals we die nu kennen uitgevonden. Ik wist toen nog niet dat ik mijn scriptie over Bildung zou schrijven en dat ik negen jaar later, tot mijn eigen ironie, promovendus zou worden bij de vakgroep Cultuurgeschiedenis. En wellicht had het meer voor de hand gelegen om na Burckhardt op Italienische Reise te gaan. Maar ik wou naar Basel.

Freud had zijn Rome-neurose, die hem jarenlang intens naar Rome deed verlangen en belemmerde de trein te pakken. Mij kostte het maar anderhalf jaar. Het probleem was dat ik niet van vakanties hield. Iedere vakantie, namelijk, nam ik me voor een briljant paper te schrijven waar ik eerder niet aan was toegekomen. Om aan het eind van de vakantie vast te stellen dat ik vooral heel veel tijd had besteed aan mijn voornemen een briljant paper te schrijven. Ik kon dus onmogelijk op vakantie gaan.

Uiteindelijk bleek het heel eenvoudig. In augustus 2004 ging ik naar het NS-loket en kocht een interrailticket voor de zone Duitsland-Zwitserland-Oostenrijk. Drie dagen later was ik in Basel. Het bleek inderdaad een leuke stad.’

De dag der dagen – Ira Levin, verbeeld door Roxanne Dekker.

-
De citybookstentoonstelling is een initiatief van het Vlaams-Nederlands Huis deBuren en De Brakke Grond. De officiële opening vond plaats op vrijdag 26 april. Vanaf 18:45 werd vanuit de tentoonstelling het radioprogramma Brands met Boeken uitgezonden. U kunt de uitzending hier herbeluisteren.

Boekensteden geschreven door hard//hoofd in: Column

Tags: citybooks, de brakke grond, hard//hoofd

Herbeleef onze Hollandse activiteiten! geschreven door deBuren in: Nieuws

U hebt in een historisch televisie-interview aangekondigd dat we u mochten aanspreken op de wijze die we fijn vinden. U herinnerde mij aan François Mitterrand, toen hij eens een Frans dorp bezocht. Een enthousiaste burgemeester en partijgenoot verwelkomde hem met de woorden: ‘Camarade, que je suis heureux que tu sois venu. Puis-je te tutoyer?' Waarop de president antwoordde: ‘Si vous voulez'.

Wil ik u wel tutoyeren? Iedereen die mij kent spreekt mij met Dorian aan, dat is normaal, maar op de bank heb ik een hekel aan de tutoyerende man of vrouw achter het loket. Zij zijn geen vrienden en ik beschouw hun aanspreking als een ongewenste intimiteit. Blijkbaar is het neuzen in mijn kwantitatief privédomein voor hen een aanleiding om te tutoyeren.
Als u mij wilt tutoyeren kan ik u dit toestaan, hoewel u maar één keer op bezoek was bij deBuren; samen met uw moeder, uw vrouw en uw collega's van Laken. Ik heb nog een foto waarop u allemaal lezend vereeuwigd wordt.

Ik wens u een mooi feest en een prachtig leven als staatshoofd. Ik hoop ook dat u een oude traditie in ere herstelt. Ik zou graag opnieuw een nar naast u zien. U wilt een hedendaagse koning zijn; dan past naast u een hedendaagse nar. De nar maakt de koning sterker. Met hem wordt onvoorwaardelijk vertrouwen mogelijk. In deze tijd geen luxe: één man of vrouw die u volledig kunt vertrouwen. De nar zou u als enige moeten tutoyeren.
Feestelijke groet vanuit Brussel. Ik wens u en Máxima veel kracht toe om uw taak in schoonheid en wijsheid te volbrengen.

Van harte,

Dorian van der Brempt

Directeur deBuren

© Stefan Wolf Lucks

Beste Willem-Alexander geschreven door Dorian van der Brempt in: Column

In afwachting van de grote dag maken we een mooie compilatie van beelden en programma's uit ons archief. Bereid u dus voor op beelden van Beatrix bij deBuren, herinneringen aan Hollandse dropkoorts in hartje Brussel, en nog veel meer. Ook het logo van deBuren krijgt een tijdelijk Oranje-accent.

Breng op 30 april dus zeker een bezoekje aan onze website en Facebook pagina en duik in onze speciale Hollandse Herbeleef-aflevering!

deBuren kleurt oranje in verband met kroning Willem-Alexander geschreven door deBuren in: Nieuws

Gerard Mortier brengt State of the EU in Vlaams Parlement geschreven door deBuren in: Nieuws

Tags: europa, gerard mortier

Er staan weer heel wat nieuwe podcasts online: met liefde bij elkaar gesprokkend recent archiefmateriaal geschreven door deBuren in: Nieuws

Christiaan Weijts schreef voor het architectuurdebat ‘Superflemish', dat op 9 april in samenwerking met het Vlaams Architectuurinstituut plaatsvond in deSingel een stuk over architecteur in Nederland en Vlaanderen. 'Vergeleken met hun noorderburen lijken Vlaamse architecten over een speelsheid te beschikken die juist getuigt van een gedegener opleidings- en kennisniveau'.

Sinds een tijdje volg ik een Twitteraccount met de naam ‘Ugly Belgian Houses'. Daarop verschijnen bijna dagelijks foto's van huizen in België. De verzamelaar achter dit account is een man uit Kortrijk, Hannes Coudenys en hij motiveert zijn lelijkehuizenbombardement bovenaan zijn pagina: ‘Because most Belgium houses suck. Even mine. Seriously. My English sucks too. But I kinda like that. Fuckers.'

Kortom, deze man is boos, op ons, op de wereld, op de huizen, op zijn eigen huis en vooral op de huizen in België. Zijn virtuele schandpaal geeft een vooroordeel weer dat inderdaad bestaat over de architectuur in België, zeker als we die contrasteren met die van Nederland. Waar Nederland het land is van strakke planners, huizenblokken en complete wijken die rechtstreeks uit een fabriek komen gerold, is België, zeker Vlaanderen, op z'n zachtst gezegd iets grilliger. Het is de nevelstad tegenover de Vinex-wijk.

Maar sinds een jaar of tien is er in die tegenstelling iets aan het veranderen. De Vlaamse architectuur is in opkomst. In de tiende editie van het Jaarboek dat vanavond centraal staat, lezen we daar diverse verklaringen voor. Volgens mij kun je de ontwikkelingen ook eenvoudigweg samenvatten in éen formule: Vlaanderen wordt iets Nederlandser, en Nederland juist iets Vlaamser. En dat is - ik zeg dat maar meteen en zal het dadelijk illustreren - een buitengewoon gunstige ontwikkeling.

De Architectuur Jaarboeken uit Vlaanderen en uit Nederland (dat later deze maand zal verschijnen) onderstrepen die kruisbestuiving al op een heel basaal niveau. Het Vlaamse Jaarboek is namelijk in Amsterdam gedrukt, en het Nederlandse in Brugge! Dat is toeval, maar het toeval weet altijd meer dan wij denken. In dit geval wil dat toeval, denk ik, dat Vlaanderen en Nederland nog meer van elkaar gaan leren, dan ze al doen.

Sinds 1998 bestaat het ambt van de Vlaamse Bouwmeester, iemand met oog voor de grote lijnen en de lange termijn. Die Bouwmeester is pas veertien jaar. Dat is niet oud, vooral heel jong, zeker als je het vergelijkt met de Nederlandse Rijksbouwmeester, die al zo'n honderd en zeven jaar actief is.

Nederland is zoals bekend een land dat een traditie heeft in ruimtelijke ordening. In mijn roman Euforie laat ik de hoofdpersoon, een architect, hierover denken:
‘Ooit keerden we stormvloeden, maakten we zoute zeeën zoet en toverden we land uit zee. Een omgekeerd Atlantis, dat was Nederland, denkt hij. Wereldfaam kregen we met onze vaardigheden in het indammen en rangschikken van ons ieniemieniegebiedje, dat toch al beroemd was, met dank aan de landschapsschilders.'

Maar er is iets vreemds aan de hand met dat Hollandse indammen en rangschikken. Het toeval wil namelijk dat juist nu er in Vlaanderen meer oog is voor planning en structuurvisies, de beleidsmakers in Nederland er weer vanaf willen.

Sinds twee jaar is er in Nederland zelfs geen ministerie van Ruimtelijke Ordening meer. Het hele woord ‘ruimte' is uit het Haagse vocabulaire geschrapt. Het nieuwe ministerie heet: ‘Infrastructuur en Milieu'. En inderdaad, dit blijkt vooral aandacht te hebben voor het asfalt tússen de bebouwingen.

Uit de ruimtelijke ordening begint de Nederlandse overheid zich grotendeels terug te trekken, om die over te laten aan gemeenten, provincies en vooral aan particuliere marktpartijen. Of in de woorden van Melanie Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: ‘Het Rijk gaat zich vooral richten op de zwaartepunten van de Nederlandse economie. Dan gaat het bijvoorbeeld om Schiphol, de Amsterdamse Zuid-as en Stadshavens Rotterdam.'

Dit ruimtebeleid is helemaal in lijn met de tendens om te stoppen met grote, van bovenaf geplande projecten. Decentraal, flexibel en kleinschalig moet alles zijn. Bovenal moet ‘de eindgebruiker' zelf kunnen beslissen. ‘De partijen in het veld hebben ruimte en vrijheid nodig om samen zaken van de grond te brengen in hun regio', aldus de minister.

Ook neemt de invloed van welstandscommissies af. Welstandscommissies zijn - ik leg dat even uit voor de Vlamingen, die zulke instituten misschien niet kennen, of nóg niet - groepen mensen die vertellen hoeveel centimeter een dakkapel mag uitsteken, welke kleur je je huis mag schilderen en welk type tuinkabouter wel en niet in je tuin mag staan. Ze bepalen nog net niet welke kleur ondergoed je binnenshuis mag dragen, maar oefenen daar wel informeel druk op uit, heb ik me laten vertellen.

Het is ironisch. Sinds er in Vlaanderen een Vlaamse Bouwmeester is, komen er in Nederland steeds meer welstandsvrije gebieden en zones met wat ze zelf een ‘licht welstandsregime' noemen. Sommige gemeenten zijn al helemaal ‘welstandsvrij'. In Vlaanderen willen ze juist af van hun welstandsvrije status. In Antwerpen waren ze rond de millenniumwisseling dolblij dat ze als eerste Vlaamse stad een stadsbouwmeester kregen plus een ‘schoonheidscommissie'.

Een paar dagen voor Pasen lagen er zo'n dertig mensen voor de ingang van het stadhuis van mijn woonplaats, Den Haag. Ze stonden in de rij voor vrije kavels die verkocht werden. Tweehonderd waren er daarvan in de aanbieding, en mensen konden - zoals in Vlaanderen al lang de dagelijkse praktijk is - erop bouwen wat ze maar willen.

De verkoop ging via het eveneens Nederlandse principe ‘wie het eerst komt, wie het eerst maalt' en daarom lagen ze in tentjes voor het stadhuis. Jammer genoeg was dit precies in de tijd dat de winter weer terugkeerde, maar de wethouder was zo barmhartig om ze in het atrium van het stadhuis te ontvangen en ze zelfs een ontbijtje te geven.

Nederlanders snakken naar de vrijheid van Vlaanderen. Vlamingen snakken naar de regels van Nederland. Betekent dit dat we over een paar jaar een Twitteraccount kunnen volgen met naam @UglyDutchHouses? Dat hoeft niet zo te zijn.

Kijk bijvoorbeeld naar de wijk Roombeek in Enschede, een wijk die door een vuurwerkramp helemaal verwoest werd en opnieuw moest worden opgebouwd. De bewoners konden zelf meedenken over de nieuwe woningen - op z'n Vlaams, zou je dus kunnen zeggen - maar wel onder begeleiding van een architect die een masterplan maakte. Pi de Bruijn.

Het is vrijheid binnen begrenzingen. Vlaamse vrijheid binnen Hollandse regels. Dat blijkt ongeveer net zo uit te pakken als wat nog altijd een van de grootste architectonische juwelen in Nederland is, de Amsterdamse grachtengordel. Iedereen bouwt z'n eigen grachtenpand, maar er is een eenheid in stijl en juist al die verschillende hoogten en vormen, maken het geheel levend. Je laat iets van chaos toe in de geometrische ordening van de grachtengordel. Misschien hebben we dat ook wel aan de Vlamingen te danken. Laten we niet vergeten dat Amsterdam pas opbloeide na de val van Antwerpen (1585) en dat veel van die grachtenpanden door voormalig Antwerpse opdrachtgevers zijn gebouwd.

Sinds Roombeek zijn we minder bang om het toeval in ontwerpen toe te laten. Het toeval weet altijd meer dan wij denken, zoals ik al aangaf. Het is een milde chaos binnen de min of meer vaste structuur van het stadsplan. Je blijkt het toeval te kunnen intomen zonder de schoonheid ervan af te zwakken. Dat is wat de dichter Novalis bedoelde, toen hij zei: ‘In een kunstwerk moet chaos door de sluier van orde heen schemeren.'

Als je de projecten in het Vlaamse jaarboek bekijkt, valt vooral hun speelsheid op. Er is meer durf. De Nederlandse architect is als een strenggeschoolde klassieke pianist die ineens jazzimprovisaties moet uitvoeren, terwijl zijn Vlaamse collega uit de rokerige jazzcafés is weggeplukt om ineens strengere stukken te spelen met strakkere regels. Over de Vlaamse chaos valt de sluier van een Hollandse orde. De Vlaming speelt, maar het is een romantisch spel, volgens opnieuw Novalis, die beweerde: ‘Spelen is experimenteren met het toeval.'

Het toeval wil dat ik mijn ‘architectonisch-literaire' roman Euforie schreef in een kamertje op honderd meter afstand van de man die van 2008 tot en met 2012 het Jaarboek Architecuur in Nederland samenstelde. Ik was writer-in-residence in het NIAS in Wassenaar (een instituut waar wetenschappers zich konden terugtrekken), en de samensteller woonde in zijn zelfontworpen huis ernaast.

De eigenaar van dat huis wist niet dat ik aan een boek over een architect werkte, maar stuurde me wel een mailtje, omdat de vorige writer-in-residence een verhaal had geschreven over dat huis. Tommy Wieringa was dat, zijn verhaal heet '28 deuren'. Met deze architect, Kees van der Hoeven, oud-voorzitter van de BNA, bladerde ik onlangs het Vlaamse Jaarboek door en een van zijn observaties was dat de Vlaamse architecten een gedegener opleiding hadden.

Vreemd, ik dacht nu juist dat de Nederlandse architect de klassieke pianist was en dat de Vlaming uit een rokerige jazzcafés was weggeplukt. Maar nu vertelde iemand die het kan weten dat de Vlamingen juist de classici bleken. Ze hadden meer kennis van de klassieke bouwkunst, van de historie, van materialen, van constructies. Het was gedegener en doorwrochter. Hoe verhoudt zich dat nu met dat vrije Vlaanderen, met die vrolijke anarchie van boerderettes, fermettes? Misschien helpt het als ik er wat concrete voorbeelden bij neem uit het Jaarboek, waar ik na deze lange inleiding dan bij uitkom.

Neem zoiets als het Arteconomy House, van 51N4E. Een fascinerend spel met binnen- en buitenwereld, met openheid en geslotenheid, met interieur en exterieur. Zoiets kun je misschien alleen bedenken in een landschap en in een cultuur die van zichzelf al vrij zijn. Om succesvol met de klassieke regels te kunnen spelen, moet je ze juist beheersen. Zoals een clown ook een betere acrobaat is en zoals een goede pianist met de bestaande regels kan breken juist omdat hij ze zo goed beheerst. Je moet flink wat fermettes en boerderettes van binnen en van buiten gekend hebben om zoiets te bedenken.

Zoals je ook flink wat bruggen door en door moet kennen om dit te kunnen ontwerpen. Door de platte brug te vervangen door dit exemplaar, steek je ook daadwerkelijk een rivier over. Dit getuigt behalve van materiaal- en constructiekennis ook van klassieke kennis. Vergelijk dat met bruggen in Delft of Leeuwarden en je ziet dat de Hollandse bruggenbouwer veel meer bezig is met het vinden van een nieuwe, ietwat buitenissige vorm dan met de ervaring van de passanten of de proporties en atmosfeer van de stad.

Vergeleken met hun noorderburen lijken Vlaamse architecten over een speelsheid te beschikken die juist getuigt van een gedegener opleidings- en kennisniveau. Juist door hun inzicht in de klassieke bouwkunst en hun grondige materiaal- en constructiekennis zijn de Vlamingen in staat met die regels te spelen, zonder ermee te breken. Ze schenden zonder te schaden. In Nederland wil dat nog wel eens omgekeerd zijn, daar krijgen de wildste architectendromen vorm onder het mom van speelsheid en vernieuwing, maar ze missen het contact met de omgeving en met de geschiedenis van hun vak en baren losgezongen gedrochten.

Misschien past in dat gedegener opleidingsniveau ook de ambitie van dit boek, om de architectonische tendensen te belichten in tien essays. Je moet daadwerkelijk diep de teksten induiken om het boek te doorgronden. Het is meer een lees- dan een bladerboek en vraagt daarmee op z'n minst een meer dan gemiddeld geïnteresseerde leek.

Wat mij zelf vooral aan de recente Vlaamse architectuur opvalt, is hoe men trouw is aan de historische context en daarmee op een meer speelse manier aan de slag gaan. Daar zou de hoofdpersoon uit mijn roman bijzonder tevreden mee zijn. Sterker nog, hij blijkt zelf ‘iets' in Gent gebouwd te hebben, lees ik, al wordt niet duidelijk wat voor project dat dan geweest is, maar het had best dít geweest kunnen zijn.

Stadshal Gent

Uit Euforie: 

‘Altijd al was je gevoelig geweest voor wat je later de biografie van plaatsen ging noemen. Het kostte je geen moeite om bij de Beestenmarkt het vee af en aan te zien lopen, het te ruiken, om de schapenscheerders in de weer te zien bij de wollendekenfabriek, om schepen hun goederen te zien lossen op het kruispunt van de Oude en de Nieuwe Rijn, op de kade, en het gemeten en gewogen te zien worden in de Waag.

Zolang je opging in de cocon van het heden was er niets aan de hand, maar de ruimte en het verleden konden zich ineens opdringen, in hun kolossale, verpletterende onmetelijkheid, en de futiliteit onthullen van alles wat je kende.

Pas na je studie zou je begrijpen dat die buien een voorbereiding waren op jouw werk als architect, waarbij je eveneens de mensen en hun biotoop moest kunnen waarnemen in een bredere tijdsschaal dan de lichtflits van het heden. Je bouwt tenslotte voor de toekomst en vanuit het verleden. Het heden vertroebelt het zicht en is alleen een oppervlakkige realiteitsschil of zelfs, in de publicitaire variant van ‘actualiteit', een flinterdun vernislaagje. Later zal het je met stomheid slaan dat veel van je collega's geen enkele aandacht hebben voor de historische dimensie van een locatie, dat ze het zintuig missen om door de oppervlakte heen te zakken.

Hoe zou je ooit iets in Antwerpen of (zoals je in een volgende eeuw zal doen) Gent kunnen ontwerpen zonder oog te hebben voor het gegeven dat in elke Vlaamse stad passanten rondlopen die iets blijven houden van de figuren van Brueghel. Hoezeer een stad ook is meegegroeid in de moderne tijd, iets van de oorsprong blijft rondwaren.

In Gent zul je, tussen de mooie meisjes die zelfbewust op hun leren laarsjes langs de modezaken stappen, altijd wel ergens zo'n chtonische gestalte voorbij zien slenteren in zichzelf gekeerd, verweerde kop, alsof hij al even oud is als de panden met hun scheve trapgevels, en eenzelfde soort onverschilligheid over het straatrumoer bezit. Elke stad heeft een atmosfeer, een historie, een karakter, vooruit, een ziel. Zonder die te kennen en te doorvoelen is elke bouwkundige ingreep een misdaad. Een architect moet zich als het ware kunnen veranderen in zo'n chtonische oerbewoner, die oud is als de stad zelf, blind lijkt voor het heden, maar in feite alles juist scherper ziet omdat hij het duizenden keren voorbij heeft zien trekken, al die levens, al die intriges. Al die variaties: in grove lijnen kent hij hun afloop al.'

Stadshal vergeleken met Zaanse huisjes

Dat is een heel ander soort omgang met de historie. Het stapelen van Zaanse huisjes is vooral en in eerste instantie een speelse omgang met de vorm, maar totaal niet met de historische context, met het karakter van Zaandam. Het gestapelde gebouw is eerder een komische parodie op de Zaanse geschiedenis, het is satire, persiflage, het is Vinex, het oogt als van plastic, en als ik Zaandammer zou zijn, zou ik er niet blij mee zijn.

De Gentse stadshal daarentegen neemt een vertrouwd historisch concept, de schuur, maar zet dat in, om een nieuwe sociale ruimte te creëren en een nieuwe manier van je door de stad bewegen. In materiaal en vorm is dat gedegener dan de Zaanse huisjes. Het speelt met het idee van een rieten dak, waar licht door de kieren sijpelt en sublimeert dit tot een schitterende binnen-buitenruimte.

Dat is een speelsheid die misschien alleen vorm heeft kunnen krijgen in een land waar architecturale anarchie heeft geheerst en waar iemand vanuit die vrijheid aan de slag is gegaan met gedegen materiaalkennis en historische kennis.

Ook met de regels van Europees aanbesteden blijken de Vlamingen speelser te werk te gaan. In Nederland is het voor beginnende bureaus vrijwel onmogelijk om iets voor elkaar te krijgen, want als je bijvoorbeeld een school wilt ontwerpen, moet je er al vijf hebben gemaakt. Je kunt nooit je eerste school ontwerpen.

Heel Nederlands is dat, net als het beleid rond wietplanten. Je mag cannabis niet verbouwen, tenzij je minder dan vijf planten hebt, voor eigen gebruik. Nederlanders reguleren ook de marges van de regelgeving en dat kan het voor ondernemers, ontwerpers en zeker ook voor architecten nogal verstikkend maken. Een verregaande Vlaams-Nederlandse uitwisseling kan dat neutraliseren. Die kan de Nederlandse architectuur wat speelser en vrijer maken en tegelijkertijd het wilde Vlaamse denken wat structureren.

Het toeval wil dat die Vlaams-Nederlandse uitwisseling al gaande is. Het toeval wil dat de twee projecten die mij in dit boek persoonlijk het meest aanspreken nu exact de Vlaams-Nederlandse zijn.

Het zijn de overkapping van de binnenplaats van het Scheepvaartsmuseum, een project in Amsterdam, uitgevoerd door een Brussels architectenbureau en het Museum aan de Stroom (MAS) in Antwerpen, ontworpen door een Rotterdams bureau. Dat rijmt perfect met het toeval, dat wil dat het Nederlandse jaarboek gedrukt is in Vlaanderen, en het Vlaamse jaarboek gedrukt is in Nederland.

Om het in één formule samen te vatten: Nevelstad wordt Vinexer, en de Vinex-wijk neveliger.
Ik wil de nevel zien schemeren door een Vinex-sluier.

Superflemish! De nevel zien schemeren door een Vinex-sluier geschreven door Christiaan Weijts in: Column

De vijf prijswinnende brieven zijn:

• Trage Post: Overspeeksel van Kris Stoefs. 
  Haar kleinzoon Vic krijgt in 2030 een trage brief van Hugo de Ridder.

• Trage Post: Lieve Anna Johanna van Joke Linders. 
  Haar kleindochter Anna Johanna krijgt in 2030 een trage brief van Joke van Leeuwen.

• Trage Post: Dag Jinte van Annemie Degraeve.
  Haar kleindochter Jinte krijgt in 2030 een trage brief van Saskia de Coster.

• Trage Post: Lieve Esther van Micheline Verscheure.
  Haar kleindochter Esther krijgt in 2030 een trage brief van Stefan Hertmans.

• Trage Post: Lieve Kas. Naast de brief van zijn grootvader krijgt Kas in 2030 een trage brief van Hugo Brandt Corstius.

Trage Post: de vijf prijswinnende brieven geschreven door deBuren in: Nieuws

Tags: trage post

Arnout, Lander, Viktor: ha, kerels!

Achttien jaar geleden schreven jullie me enthousiast over jullie eerste reis naar Londen. Mannen, wat ben ik nieuwsgierig naar hoe jullie het maken nu.
Arnout een operazanger met internationale renommee, die in interviews uitgebreid terugmijmert naar zijn debuut als knaap in De Toverfluit, nu achttien jaar geleden. Lander een gevierd pianist met een absoluut gehoor, die zich nog herinnert hoe hij lang voor de harmonieles al muziek aan het analyseren was. Viktor een topchef waar de grote restaurateurs van de wereld mekaar voor verdringen.
Alle drie een ander pad, maar met toch dezelfde droom: almaar beter worden in wat je graag doet, in waar je plezier aan beleeft, in wat je denkt goed te kunnen.
Dat vuur, die passie zag ik achttien jaar geleden tenminste al in jullie ogen vonken. De ervaring leert dat een karakter en een persoonlijkheid al in de eerste jaren gevormd wordt, dat opvoeding niet veel meer kan dan die persoonlijkheid zo goed mogelijk omkaderen en zoveel mogelijk kansen tot ontplooiing te geven.

Wat dat betreft zullen jullie absoluut niet te klagen hebben gehad. Jullie ouders, nu een prille zestiger en een vrouw iets jonger dan ik toen, zijn de best denkbare kapiteins geweest op de boot waarop jullie jeugd zich afgespeeld heeft. Kordaat maar begrijpend, enthousiast maar nuchter, plichtsbewust en lief. Altijd beschikbaar.
Er zijn voor mekaar en voor jullie: een cruciaal element in de jaren waarin je als kind ook niet helemaal goed weet hoe het nu precies zit met de wereld. Een goed anker, dat heeft elk gezin nodig.

Toen ik dit schreef, hadden we de mond vol over crisissen allerhande: het krediet was op, in alle betekenissen van het woord. Spaargeld was niet meer veilig, banken vielen om, de kerk kapseisde onder de schandalen, het klimaat was de kluts kwijt, de jeugdwerkloosheid haalde recordhoogten. Niets was nog zeker, en niemand wist echt wie daar nu verantwoordelijk voor was.
Waren wij het zelf, waren het onze ouders, onze grootouders? Was het ons naïeve geloof in hoe de wereld wel vanzelf in de plooi zou blijven? Was het de dwangidee dat de schuld buiten ons lag? De vingers gingen alle richtingen uit: het grootkapitaal, de overheid, we wisten niet waar eerst wijzen.

Hadden jullie me toen gevraagd een beeld te tekenen van hoe de wereld er in 2030 zou uitzien, ik zou het bij God niet geweten hebben.
Ik had toen, tegen de heersende trend in, nog wel de neiging te denken dat het allemaal niet zo'n vaart zou lopen, en dat we wel genoeg collectieve verantwoordelijkheidszin zouden hebben om de zaken weer op orde te krijgen.
Maar dàt geloof werd in die tijd wel op de proef gesteld.
O ja, en dan waren er nog de voorspellingen over de exponentiële groei van de wereldbevolking. Jullie zouden nu met zon 8,3 miljard mensen rondlopen op de planet, waar we toen met een goeie 7 miljard waren.
Als de middelen en de welvaart tegen nu niet grondig herverdeeld zijn, dan zou dat wel eens problemen opgeleverd kunnen hebben.

Of ook niet. Want de mens kan veel aan, en jullie ook. Jullie zijn geen doemdenkers, zo heb ik jullie nooit gekend. En het is misschien wel jammer dat jullie het pas achttien jaar nadien lezen, maar ik hoop dat jullie uit jullie jeugd één ding overgehouden hebben: plezier in het leven en geloof in de mensen in je omgeving. Want daarmee verzet je bergen.

Den ouwe

Trage Post: Arnout, Lander, Viktor: ha, kerels! geschreven door Jan Hautekiet in: Column

Tags: trage post

Begin 2012 ging ik naar de tentoonstelling van Studio Job in het Groninger Museum, met de bedoeling een vernietigend stuk over Dutch Design te schrijven. "Dutch Design", voor alle duidelijkheid, is niet de Nederlandse traditie van helder, minimaal, functioneel design, zoals in de huisstijl van wijlen de PTT, de keukens van Bruynzeel en de bewegwijzering van de ANWB. Nee, "Dutch Design" staat vooral voor ironisch ontwerp uit Nederland. Denk aan: kasten uit sloophout, een boomstam als bank, porseleinen kopjes in de vorm van gedeukte plastic bekertjes, rasterhekken met kantklospatronen. Studio Job is de extreme versie daarvan: disfunctionele, postmoderne fetish-objecten die tegelijk protserig en lullig zijn. Gigantische glimmende koffiepotten op een sokkel, barokke bronzen stoelen die te zwaar zijn om te tillen, en als dieptepunt (geweigerd door het museum) een tafelkleed met concentratiekampmotief. Dat soort werk.

Het opzienbarende was: ik vond het leuk. Die tot extreme proporties opgeblazen gebruiksvoorwerpen, die wandtableaus met dierenskeletten, landbouwproducten en industriële raderwerken, die van binnen geëxplodeerde kasten waar je niks in kon doen, deden het prima als museaal object. Vanzelfsprekend waren er ook kleinere prullen te koop in de museumshop, weliswaar zelfs voor design stevig aan de prijs, maar niet duurder dan een gemiddeld uniek kunstwerk van dezelfde grootte, decoratief geschikter als blikvanger en beter afgewerkt. Je moet het alleen niet als gebruiksvoorwerp zien. Het zijn kunstobjecten die design gebruiken als beeldtaal.

Studio Job - Robber Baron: Table (2007) foto: Groninger Museum

Het zal nu zo'n vijfentwintig jaar geleden zijn, dat musea begonnen design als kunstvorm te presenteren. Ondertussen hebben Boijmans en het Stedelijk speciale afdelingen vormgeving. Anders dan traditionele kunstnijverheidsmusea, die vooral het ambacht vieren en het onderscheid tussen autonome en toegepaste kunst in stand houden, zeggen het Vitra Design Museum en de afdeling Gestaltung van de Pinakothek der Moderne luid: dit is ook kunst. Of laat het 'ook' eigenlijk maar weg: Dit Is Kunst.

Toch wringt er iets. Designklassiekers zijn doorgaans ongecompliceerd mooi, al zien ze er in alle musea ongeveer hetzelfde uit en kun je de meest 'tijdloze' ontwerpen ook vinden bij de Bijenkorf en Metz&co. Dat die ontwerpen zich bewezen hebben in de echte wereld, geeft juist een extra reden om ze tentoon te stellen: als cultuurhistorisch document. Maar voor hedendaags 'kunst'-design volstaat dat niet: ongecompliceerd mooi is niet meer hip, dat kun je immers al krijgen bij de Bijenkorf. In plaats daarvan overheersen artistieke pretenties over vormgeving. En dan zie je dat het gebruik van design als beeldtaal vooral trivialiserend werkt: het blijven veilige, decoratieve objecten die niet eens meer doen alsof ze ergens goed voor zijn, maar vooral opzichtig aandacht trekken en het kunstwerk uithangen. De keuze voor design als beeldtaal is geen sprong ins blaue hinein, eerder een keuze uit artistieke verlegenheid. Het resultaat is onmiskenbaar kunst, gewoon omdat het niks anders kan zijn. Maar wel kunst in de slechtste zin des woords: het is duur en nutteloos, conspicuous consumption, en in het ergste geval gewoon blingbling.

Beeld: Floris Solleveld

Doordringen in de leefomgeving

De kraamkamer van Dutch Design is de Design Academy Eindhoven, en de Dutch Design Week is als evenement rond de jaarlijkse eindexamenexpo van de Design Academy heen gegroeid. In oktober trok ik dus naar Eindhoven, nog steeds met het plan een vernietigend stuk te schrijven. Maar dat viel opnieuw tegen. De jaargang 2012 leek collectief tot inkeer te zijn gekomen en maakte niet langer ironische sierobjecten, maar hartverwarmend onpraktische, duurzame oplossingen en modulaire systemen (dingen die zijn opgebouwd uit componenten en die je dus zelf kunt customizen en herbestemmen). De rest van DDW leek nog het meest op een woonmall waar je deukbekers en sloophoutkasten kon kopen, desnoods tegen discountprijzen. Aanstootgevend wilde het maar niet worden. Ik had er gewoon niks te zoeken.

Dat was aanleiding voor zelfonderzoek. Had ik niet gewoon een hekel aan design? Kom bij mij thuis kijken: mijn meubels zijn van IKEA, en bibelots en gadgets komen mijn huis niet in. Maar het ongemak zat toch echt dieper, op een ideologisch niveau.

Ooit, toen design nog kunstnijverheid en later vormgeving heette, was het idee dat toegepaste kunsten de leefomgeving van mensen mooier moesten maken, en hen zouden redden van de goedkope wegwerprommel. De Arts&Crafts-beweging, tweede helft negentiende eeuw, greep terug op een middeleeuwse esthetiek en eerlijke ambachten uit verzet tegen de oprukkende industrialisering. Hun socialistische idealen resulteerden weliswaar in onbetaalbare luxeproducten, maar het idee was leuk. Hun navolgers in de Art Nouveau en Jugendstil waren minder nostalgisch: de beroemde toegangsbogen van de Parijse metro zijn weliswaar extreem gestileerd, maar ze zijn wel van staal, en ze staan bij de ingang van de metro. Toch was die "Nieuwe Kunst" maar half modern, eerder een compromis met de moderne tijd, en in de ogen van de volgende generatie vooral overbodig ornamenteel. Bauhaus, de Russische Constructivisten en De Stijl, daarentegen, omarmden de moderne tijd volledig: voor hen was ontwerp een volwaardig deel van een totale kunst, een manier om kunst uit de lijst en uit het museum te breken. Hun ontwerpen, ontdaan van alle opsmuk, waren bij uitstek 'kunstwerken uit het tijdperk van de mechanische reproduceerbaarheid'.

Die ambitie om door te dringen in de leefomgeving is gelukt. Zelfs IKEA bedient zich van een Bauhaus-esthetiek, al is het goedkope rommel. Onze leefomgeving is in ongekende mate ontworpen: Aalvar Aalto staat in de Bijenkorf naast Allessandro Mendini, en de ironische lulligheid van Dutch Design is doorgedrongen tot in de HEMA. Het is niet alleen 'ontworpen' in de triviale zin dat alles wat industrieel geproduceerd wordt ontworpen is, nee, overal om ons heen is design als statement. Zelfs de deurknoppen van het EYE filminstituut zeggen: kijk eens, ik ben ontworpen!

Design lab

Met enige blasfemie zou je de verkunsting van design als de definitieve triomf van de Arts&Crafts kunnen zien. Eindelijk wordt toegepaste kunst voor vol aangezien! Maar juist het statement - 'ik ben ontworpen!' - gaat verloren door het ding als kunst te presenteren. De deurknop van het EYE is zo'n verrijking van zijn omgeving omdat er duidelijk over is nagedacht, omdat het zelf een schematische weergave van het EYE is, maar ook omdat-ie aan een deur vastzit. Leg het ding op een sokkel en er blijft niks anders over dan een deurknop die zegt: ik ben een deurknop in de vorm van het EYE.

Met een manshoge koffiepot van Studio Job kun je geen koffie zetten. Dat vat in extremen het probleem samen van Dutch Design dat de draak steekt met 'functionaliteit': het marginaliseert zichzelf, het blijft een gimmick om je IKEA-interieur (of desnoods je Bijenkorf-interieur) mee op te leuken. Dit is een extreem voorbeeld, want Studio Job ontwerpt ook interieurs voor intercity's en het Groninger Museum, waar je wel degelijk in kunt zitten. In hun objecten voor musea en verzamelaars voeren ze die beeldtaal nog wat verder door, tot in het uitzinnige. Waarschijnlijk zien ze het zelf niet als een nevenactiviteit, maar het heeft wel degelijk een laboratoriumfunctie: dingen uitproberen om ze elders in verdunde vorm toe te passen. Een kast waar je niks in kan doen lijkt in die zin meer op mode voor de catwalk dan op de dozen van Donald Judd en Jan de Cock, die je toch ook zou kunnen classificeren als 'designobjecten'. Job Smeets lichtte in een interview toe dat hij als kunstenaar 'vragen wil stellen', al bleef het onduidelijk wat en waaraan hij daarmee inhoudelijk wilde bijdragen.

Beeld: Robber Baron: Jewel Safe (2007)

Bij andere kunst-designers is die laboratoriumfunctie nadrukkelijker. Het tweepersoonscollectief Metahaven bijvoorbeeld, dat 'bruggen slaat tussen design, geopolitiek, architectuur en branding', besteedt een substantieel deel van zijn tijd aan artikelen en lezingen, en het valt dan ook niet mee om uit te leggen wat Metahaven eigenlijk doet. De galerie cq. manifestatie Transnatural presenteert kunst en design die gebruik maakt van biotechnologie, en organiseert symposia waarbij kunstenaars en designers naast wetenschappers, techneuten en ondernemers staan. Je kunt je vraagtekens stellen bij de theoretische pretenties, maar het experiment gaat tenminste ergens over, het is niet alleen maar design op een sokkel.

De hoogtijdagen van Dutch Design zijn ondertussen wel voorbij, en ik ben er niet rouwig om. Wat rest zijn een stel deukbekers en de wc-rolhouder Klojo, altijd leuk als verjaardagscadeau. Maar een opvolger dient zich vooralsnog niet aan. De vergezochte duurzame oplossingen en modulaire systemen zullen niet snel bij de HEMA belanden, en Transnatural en Metahaven zullen voorlopig niet doordringen in mijn huiskamer. Uiteindelijk blijven het toch, in hun vergezochtheid, kanttekeningen bij International Modernist Style. Dan toch liever een deurknop in de vorm van het EYE.

Terug naar de revolutionaire pretenties van het Russische Constructivisme is geen optie. Die stijl is immers al gemeengoed geworden. Schermen met het kunstenaarschap lijkt dan vooral een poging om je als ontwerper te onderscheiden in een ontworpen wereld. Dat, en niet eens zozeer dat het pronkobjecten zijn, is wat Dutch Design zo krampachtig maakt. Laten we eens een porseleinen flipperkast maken, je moet toch wat. En dan blijkt eens te meer hoe weinig het toevoegt als je iets 'kunst' noemt.

Beeld: Floris Solleveld, foto: Kunstcentrum

Floris Solleveld (Amsterdam 1982) heeft filosofie gestudeerd en is daar nog steeds niet van genezen. Hij bestrijdt onzin met absurde humor, houdt van ingewikkelde dingen en vindt dat kunst maar kunst is. Men zegt dat hij een eeuw te laat geboren is. Niet waar.

Design op een sokkel geschreven door Floris Solleveld in: Column

Tags: hard//hoofd

Heeft een gemeenplaats ook een gemene waarde?

De aankondiging van het debat dat vandaag plaatsvindt over het Architectuurboek n° 10: Radicale Gemeenplaatsen stelt een tweetal polemische vragen om het onderwerp te kaderen in de relatie tussen de Zuidelijke en Noordelijke Nederlanden.

De eerste vraag luidt: ‘Is Vlaanderen een architectonisch walhalla voor Nederlanders?' Het antwoord op deze vraag is positief, maar niet zo eenvoudig. Ja, Vlaanderen is het architecturaal gidsland voor Nederland, maar dat zegt meer over de laatste dan over de eerste.

Vlaanderen/België werd al in de jaren 1990 geroemd om haar wilde wonen - door o.a. Carel Weeber. Later werden Vlaamse architecten geroemd om hun ambachtelijke ontwerppraktijk - door o.a. Mechtild Stuhlmacher (in ‘Oase' en ‘Jaarboek'). Vandaag krijgt de amoureuze relatie een opmerkelijk verlengstuk: Vlaanderen wordt niet alleen geprezen om zijn architectuurproductie, maar nu ook om de openheid van zijn opdrachten - met name in de bedeling van overheidsopdrachten via de Open Oproep van de Vlaams Bouwmeester.

In de evaluatie is het niet onbelangrijk dat de affirmatie van ‘Vlaanderen gidsland' gebeurt vanuit Nederlands perspectief. Het wilde wonen was slechts een vlucht uit het zogenaamde ‘Nederland regelland'. De lofzang op het ambachtelijke ontwerpproces vond plaats tegen de achtergrond van een grotendeels afwezig privaat opdrachtgeverschap in de Nederlandse bouwmarkt - grotendeels beheerst door ontwikkelaars en wooncorporaties. De interesse in de Open Oproep staat in relatie tot de bouwcrisis in het thuisland, waardoor Nederlandse architectuurbureaus meer dan ooit verplicht zijn nieuwe markten aan te boren.

We moeten ook rekening houden met perspectivische verdraaiing in de vermeende kwaliteiten van de Vlaamse architectuurcultuur. Het is opvallend dat menig Vlaams architect steunt en kreunt onder de last van talloze geschreven en ongeschreven regels, die de vrije expressie aan banden leggen. Het ambachtelijke onderhandelingsproces tussen architect en private opdrachtgever is evenveel een bron van frustratie als van genot. Om nog maar te zwijgen over de wrevel die bestaat onder architecten over de interne politiek van de Open Oproep - inzake de weinig transparante selectie, de ambitie om internationale voorbeeldprojecten te realiseren, enzovoorts. (De perceptie van de eigen werksituatie in Vlaanderen vraagt echter een afzonderlijke beoordeling die het bestek van dit commentaarstuk overstijgt.)

De tweede vraag luidt: ‘Is het in de architectuur, na het jarenlange succes van Superdutch, tijd voor Superflemish?' Ook deze vraag affirmeer ik op een kritische manier: ja, het is de tijd van Supervlaamse architectuur, maar resultaten uit het verleden bieden geen garantie op de toekomst.

Superdutch was een verzamellabel dat zowat de hele architectuurproductie insloot. De geografische aanduiding maakte het mogelijk om een heterogene productie wereldwijd te promoten. Flagrante contradicties in de portfolio vormden het bewijs van de creatieve en innovatieve kracht van het Nederlandse ontwerp. Superdutch verzamelde een bont gezelschap van architecten - waar Sjoerd Soeters probleemloos dijde tussen MVRDV en Atelier Van Lieshout.

Enkel een theoretische kniesoor maalde om de weinig kwalitatieve omschrijving van de term. Promotioneel was Superdutch een opportuniteit waar het architectenkorps zich gretig achter schaarde. De merknaam functioneerde als een vrijgeleide. Misschien is dit wel de meest summiere definitie van Superdutch: ‘Alles kan!' Er is met andere woorden regel, noch grens die de Nederlandse architect temt in het beleven van zijn of haar creativiteit. Nederlandse architecten staan overal en altijd paraat.

De Vlaamse architectuurcultuur is veel minder inclusief. Vanuit mijn eigen bijdrage aan ‘Jaarboek' 8 en 9 (dat vandaag Architectuurboek heet) kan ik getuigen dat de architectuurproductie onderworpen wordt aan een strenge selectie. De strengheid ligt niet in het hanteren van een codex, maar in de natuurlijke selectie op basis van ongeschreven regels die voorspruiten uit de jonge Vlaamse architectuurcultuur. Het gaat om regels waarvan de algemene geldigheid spontaan aangevoeld wordt. Ik noem enkele: beheersing van het ambacht, generositeit van het ontwerp naar de publieke ruimte, vanzelfsprekendheid van het ontwerp, oeuvre en eigen signatuur

Hiermee stuiten we op de moeilijkheid om Vlaamse architectuur te verheffen tot voorhoede van Europa en de wereld. De opgesomde kwaliteiten zijn verweven met de Vlaamse grond - het private opdrachtgeverschap, de onderwaardering van publieke infrastructuur, het ontbreken van een genius loci en de hunker naar eigen iconen. Supervlaamse architectuur is hierdoor niet oninteressant voor een wereldwijd publiek, maar wel moeilijk te vertalen naar een globaal handelsmerk. Succes op de wereldmarkt zal de Vlaamse architectuur vervreemden van zijn oorsprong. Supervlaams zal dan erg on-Vlaams blijken.

Tegen de achtergrond van deze summiere Q&A lever ik met twee stellingen commentaar op het Architectuurboek n° 10: Radicale Gemeenplaatsen.Ten eerste: de iconostase van de Vlaamse architectuur vraagt bezinning, geen aanbidding.

Het jaarboek onderging met haar jubileumeditie een metamorfose. Opvallend is de wijziging van de titel ‘Jaarboek' naar ‘Architectuurboek'. Jaarboek klopte niet met de tweejaarlijkse editie. Ook de datering zorgde voor een commerciële miskleun. De omschrijving in tijd en ruimte wordt vandaag naar de achtergrond verdrongen. Het Architectuurboek presenteert en beoordeelt de architectuur als zodanig. Impliciet is de boodschap ‘Dat is architectuur'. Het kwaliteitslabel primeert op volledigheid of representativiteit. Opname in het Architectuurboek wordt voor individuele ontwerpers nog gewichtiger dan voorheen.

Opvallend is ook de wijziging in de opbouw van het Architectuurboek. De projectbeschrijvingen en -documentaties zijn verdwenen en vervangen door een omvangrijk dossier beeldessays. Een tiental fotografen brengen de selectie architectuurprojecten in beeld vanuit diverse invalshoek, kadrering, belichting en interesse. Het tweede deel bestaat uit kritische, vergelijkende essays waarin auteurs putten uit dezelfde korf projecten om een eigen thema ter sprake te brengen. De essays worden geïllustreerd met extra documentatiemateriaal (plannen, doorsneden en foto's) van de selectie projecten en andere referentieprojecten.

Het nettoresultaat is dat het Architectuurboek telkens dezelfde architectuurprojecten reproduceert - weliswaar vanuit een variërende fotografische of thematische invalshoek. De projecten die ter vergelijking meesluizen in de kritische essays krijgen hierdoor onvermijdelijk een B-status toegekend. Belangrijker is dat de lezer pas zicht krijgt in de selectie projecten na eindeloos gepuzzel met fragmentaire beelden, tekeningen en zinsneden die verspreid staan door het hele boek. Oriëntatie en verificatie wordt hierdoor bijzonder moeilijk.

De commentaarloze beeldessays bieden ook een verheerlijkende kijk op de selectie projecten. Intimi weten dat Geert Bekaert - stiefvader van de Vlaams architectuurcultuur - als redacteur van Archis ijverde om afbeeldingen van architectuurprojecten paginagroot af te drukken. Wat mij betreft is deze keuze te verklaren vanuit zijn vorig leven als katholieke monnik. Belangrijker is dat de iconophilia van de Vlaamse architectuurcultuur gemakkelijk tuimelt in een hagiografie, als de bezinning van het beeld ontaardt in aanbidding. In dat geval blijft uit de eindeloze herhaling van verstilde beelden enkel de naam van de architect hangen, niet de waarde van het werk.

Ten tweede: de radicaliteit van een gemeenplaats zegt niets over haar gemene waarde. Het Architectuurboek n° 10 danst op de dunne grens tussen emancipatie van de Vlaamse architectuur op het Europese toneel en de internationale pr van individuele ontwerppraktijken. Het is ook de reden waarom de geselecteerde architecten vaak de neiging hebben de redacteuren en fotografen strak aan de hand te houden. De spanning blijft zolang het Architectuurboek het enige publicatieplatform is in Vlaanderen met autoriteit en een internationale verspreiding.

In afwachting van een Vlaams architectuurpublicatiebeleid vermijdt het Architectuurboek best elke schijn van pr-instrument en selectiviteit. Hiermee doel ik op de vreemde keuze van de ondertitel van het tiende Architectuurboek, namelijk: ‘radicale gemeenplaatsen'. Met gemeenplaats duidde Geert Bekaert in de jaren 1980 aan dat Vlaamse architectuur (hij sprak indertijd nog over architectuur in België) niet kon buigen op een eigen cultuur en geschiedschrijving. Architectuur kwam tot stand in het alledaagse, spontane wonen en verdiende haar merites in de onbaatzuchtige arbeid van individuele architecten.

Goed twintig jaar later is er veel veranderd. De Vlaamse architectuurcultuur is weliswaar jong maar vormt een min of meer herkenbare ontwerppraktijk en discours. De vraag is hoe er binnen een toenemende reflexiviteit nog steeds sprake kan zijn van een spontane, ongedachte architectuurproductie? De architectuurproductie is meer en meer deel van een bewuste actie in zowel ontwerparbeid als opdrachtgeverschap. Een eigen taal is ontstaan met unieke neologismen zoals generositeit, doorwaarbaarheid, ontpitten en procesbereidheid. Depolitisering van de overheidsopdrachten zorgt voor de realisatie van publieke voorbeeldprojecten. Enkele Vlaamse architecten bouwen hierop een oeuvre met publieke erkenning.

De Vlaamse architectuurproductie heeft vandaag weinig van ‘de naïviteit van een woningontwerp zoals een kind het zou tekenen' volgens Bart Verschaffel in het essay van Dirk Somers). Bladerend in het Architectuurboek lijkt mij de radicale gemeenplaats te schuilen in een ontworpen binnentuin (Woning met praktijkruimte van Marie-José Van Hee), het voorplein aan een kamer van koophandel (Villa VOKA van Office Kersten Geers en David Van Severen), een binnenstedelijk winkelcentrum (Shopping K van Robbrecht en Daem), een torenhoog stadsmarketingobject (MAS van Neutelings Riedijk) en de aanleg van een centraal plein (Stadshal door Robbrecht en Daem en Marie-José Van Hee). Ligt de radicaliteit van de gemeenplaats in de groteske uitvergroting ervan binnen uitzonderlijke projecten?

Ik pleit voor een precieze definitie en toepassing van het selectiekader. Alle projecten die niet voldoen aan het criterium van de radicale gemeenplaats horen niet thuis in het Architectuurboek - en zijn wellicht gekozen om andere, niet-kwalitatieve redenen. Exit Woning met praktijkruimte, Villa VOKA, MAS, Shopping K en Stadshal en alle andere projecten die een karikatuur maken van het spontane leven in Vlaanderen. Ik doe geen afbreuk aan de sublieme kwaliteit van de genoemde projecten, maar het past helaas niet in een boek dat de lezer wil introduceren in de architectuur van de gemeenplaats.

Een andere mogelijkheid is een update van het kritisch architectuurdiscours in Vlaanderen naar de eenentwintigste eeuw. De gemeenplaats kende haar nut en voordeel in de jaren 1980. Tien edities Architectuurboek later is de ‘gemene waarde' wellicht een gepaster en actueler criterium. Ik inspireer mij hierbij op wat Michael Hardt en Antonio Negri de ‘common wealth' heten. De vraag is dan welke bijdrage de Woning met praktijkruimte, Villa VOKA, MAS, Shopping K en Stadshal biedt aan de rijkdom van de gemeenschap - binnen de discussie vandaag gaat het specifiek om de Vlaamse gemeenschap. Het gaat er dan niet om te bepalen op welke manier de genoemde architectuurprojecten het spontane leven sublimeren, maar wel op welke manier zij een verrijking vormen van dat leven. Gedacht vanuit de gemene waarde verdienden wellicht C-Mine (51n4e) en vooral het Buurtgezondheidscentrum Brugse Poort (De Smet Vermeulen) een prominente rol in de annalen van de Vlaamse architectuur.

Gideon Boie is architect-filosoof en leidt samen met Matthias Pauwels het cultureel onderzoeksbureau BAVO. Zijn onderzoek richt zich op de politieke dimensie van kunst, architectuur en ruimtelijke planning. De activiteiten van BAVO bewegen zich tussen Rotterdam, Brussel en Pretoria. Zie: www.bavo.biz.

Superflemish! Gideon Boie over Architectuurboek n° 10 geschreven door Gideon Boie in: Column

Tags: superflemish

Selectie

1) Trage Post: Overspeeksel

2) Trage Post: Lieve Leyla

3) Trage Post: Lieve Anna Johanna

4) Trage Post: Dag Jinte

5) Trage Post: Lieve Lou

6) Trage Post: Beste kleinzoon

7) Trage Post: Lieve Loesje

8) Trage Post: Lieve Esther

9) Trage Post: Mijn lieve, kleine Floor

10) Trage Post: Lieve Kas

Feestelijke afsluiting brievenwedstrijd Trage Post geschreven door deBuren in: Nieuws

'There is no art without laziness.' - Mladen Stilinovic

'To do nothing at all is the most difficult thing in the world,
the most difficult and the most intellectual.' - Oscar Wilde

Lui zijn is hard werken. Als je gewend bent je van het ene project in het andere te storten en van het ene event naar het volgende te slingeren, als je elke vijf minuten je e-mail checkt om maar niet alleen te hoeven zijn, dan zul je merken dat helemaal niets doen veel moeilijker gedaan is dan gezegd. Luiheid is de afwezigheid van elke beweging, het is een non-activiteit, het niet weten, en ook: vergeten. Lui zijn doet de tijd stilstaan. Je komt weer op krachten, op scherpte, op nieuwe ideeën.

Ik heb mezelf uitgedaagd tot Ledigheid en bijna was ik te lui om mijn ervaringen in dit artikel vast te leggen. Maar hier zijn ze dan, de bekentenissen van een winterslaapster. Ik heb mezelf niet alleen een time-out gegund van het kunst- en cultuurwereldje, maar tegen de drukke stroom van mijn Generatie Burn-out in heb ik het persoonlijk recht op luiheid ontdekt. Januari heb ik verslapen met al z'n 31 dagen bij elkaar. Tot ver in februari heb ik geslapen; door openingen van exposities en dwars door theaterpremières heen sliep ik. 'Dan heb je wel een hoop gemist', poneren mijn kunstbeluste bekenden niet zonder leedvermaak. 'Ik heb goed geslapen', riposteer ik gelaten gapend. Oh dolce far niente, oh Oblomov!

Hoe meer je toeschouwt, hoe minder je leeft

Maar hoe kan je in ‘de culturele sector' nog lui zijn als elk museumbezoek wordt opgewaardeerd tot visual research en de nazit bij een theatervoorstelling wordt afgeschreven als het voorspel tot het netwerken waar het altijd weer van komen moet? Zou het in deze context niet quasi-revolutionair zijn om er eens niet bij te zijn? Stel je eens voor dat je schrijft over theater zonder naar een voorstelling te gaan. Verbeelding aan de macht! Door het verhaal van een vriendin, die mij toevallig in mijn schaarse wakende uren aan de telefoon kreeg, kwam ik op dit spoor. Ze vertelde me trots - maar ook hijgend en piepend van uitputting - dat ze in vijf dagen maar liefst negen voorstellingen had gezien! Meteen schoot me de schizofrene boodschap te binnen van een van de laatste voorstellingen die ik voor mijn winterslaap gezien had: 'Hoe meer je toeschouwt, hoe minder je leeft.' Zou ik mijn theaterverslaafde vriendin moeten wijzen op de ernstige afname van haar levensverwachting?

Filosoferen in de zon

Luiheid is een sociaal randverschijnsel geworden. Het wordt geassocieerd met armoede en werkloosheid; zeker niet met iets als na te streven Ledigheid. Maar dat is niet altijd zo geweest. Om dat in te zien, hoef je maar een blik te werpen op de Klassieke Oudheid. Vrijheid en arbeid sloten elkaar helemaal uit, en het laatste werd dan ook aan slaven en buitenlanders gedelegeerd. Denk maar aan Diogenes, de Griekse denker die de hele dag niets anders deed dan filosoferen in de zon. Wat een verontwaardiging zou hij nu wekken op de voorpagina van De Telegraaf tussen de chocoladeletters over monetaire malaise en 'knoflookcrisis': een korrelige foto van een naakte man die luierend poseert voor zijn regenton aan de Middellandse Zee.

Het recht op luiheid

De luilakken en klaplopers zijn echter een halt toegeroepen door de moderne Minotaurus die industrialisatie heet. Sindsdien komt de mens pas tot volle wasdom in zijn werk - een idee geperverteerd tot in de leus 'Arbeit macht frei.' Het was ook precies in de tijd dat de industrialisatie opkwam, dat een zekere Paul Lafargue het recht op luiheid uitriep - hij was mij precies 130 jaar te snel af. Lafargue was niet alleen arts en vooraanstaand leider van de 19e-eeuwse arbeidersbeweging in Frankrijk en Spanje, hij was ook de schoonzoon van Karl Marx. Die leek echter niet zo ingenomen met de keuze van zijn dochter. In zijn brieven aan Engels noemt Marx hem 'onze geneeskundige neger.' De jonge Cubaan Lafargue gaf zijn in 1883 verschenen pamflet de veelzeggende ondertitel 'De weerlegging van het recht op werk uit 1848.' Een 'zeldzame werklust' zou heersen onder de arbeidersklassen aller landen 'waarin de kapitalistische beschaving heerst', provoceert Lafargue. Slechts een paar jaar daarvoor was bij de februarirevolutie van Parijs in 1848 het recht op werk tot het kernpunt van de klassenstrijd uitgeroepen. Het is dus niet moeilijk voor te stellen dat schoonpapa Marx not very amused was met de verhandelingen waarin Lafargue de ellende van de werkende klasse heel eenvoudig herleidt tot hun bereidheid om te werken:

'Het is juist omdat de arbeidersklasse in haar onnozelheid en trouwhartigheid zich de kop gek heeft laten maken en zich met haar naïeve onstuimigheid in werk en soberheid gestort heeft, dat het grootkapitaal zich veroordeeld ziet tot gedwongen luiheid en overvloed, tot overconsumptie en onproductiviteit.'

Het pamflet is geen polemiek om de polemiek. Het levert vooral scherpe kritiek op de kapitalistische bril waardoor het begrip ‘werk' in die tijd gezien werd. In het programma voor zijn heilstaat eist Lafargue de 3-urige werkdag - in plaats van de toen gebruikelijke 12 uur - én een ontwenningskuur voor al die tomeloze 'werkverslaafden' van het proletariaat.

Slaapgebrek, zorgen over de toekomst en onderbetaling

De bespiegelingen van mijn experiment in Ledigheid gaan niet zozeer over een algemene arbeidstijdverkorting als wel over de lafarguiaanse werkverslaving die zich naar het schijnt meester heeft gemaakt van onze generatie. Wij vormen een groeiend leger van ‘lompen-zzp-ers'. In plaats van dat we kritisch commentaar leveren op de (structureel) moeilijke omstandigheden van het creatieve bestaan, zie ik bij mijn generatiekameraden steeds vaker een schichtige blik in hun vermoeide ogen. De oorzaak daarvan is te vinden in slaapgebrek, zorgen over de toekomst en onderbetaling in het nu. Burn-out en uitbuiting zijn salonfähig geworden in de Coffee Companies van de metropool Amsterdam. Wie geen tijd en energie wil investeren, kan maar beter ambtenaar worden. De stagegeneratie heeft haar opium gevonden: om maar vooral dicht op het vuur te zitten, zetten we overdag uiteraard onbetaald de obligate café stagiaire in de theaters waar we 's avonds als vrijwilliger de kaartjes scheuren. Natuurlijk doen we dit alles omdat we geloven in de belofte van een vast dienstverband.

Zonder luiheid geen kunst

Lui zijn is hard werken als het discours van de vrije markteconomie ons influistert dat iedereen zelf de smid is van zijn eigen geluk. Ergens rustig de tijd voor nemen lijkt haast onmogelijk in een wereld die een constante bereidheid tot opoffering eist van haar creatieve ondernemers. Met zijn manifest 'Laziness - The Real Truth of Mankind' (1921) wilde de kunstenaar Malevich de angst voor luiheid wegnemen. Zijn collega Mladen Stilinovic beweert een halve eeuw later zelfs dat er 'zonder luiheid geen kunst kan zijn' (1998).

Mijn financiële reserves zijn verbruikt en de lente hangt in de lucht. Daarmee is het einde van mijn winterslaap ingeluid. In plaats van me door een slecht geweten over te weinig werken en te veel slapen te laten verleiden tot overproductie en hyperactiviteit, zal ik voortaan wat vaker gebruik maken van mijn nieuwe talent voor helemaal niets doen, voor dagdromen en luieren. Uitgeslapen roep ik jullie toe: 'Laten we in de toekomst luier zijn, behalve dan ten aanzien van de luiheid (zelf), want daar moeten we hard aan werken.'

Lisa Skwirblies (1985) studeerde Theaterwetenschappen, Comparative Literature en Performance Research in München, Amsterdam en Warwick. Van die drie masters zou ze er graag een inruilen voor een kamer in Amsterdam. Ze is iedere lente depressief, allergisch voor selderij en gefascineerd door ‘repdigits'. Deze gastbijdrage werd vertaald uit het Duits door Arthur Kneepkens.

Illustratie: Kwennie Cheng

De kunst der luiheid: Aantekeningen van een afwezige geschreven door Lisa Skwirblies in: Column

Tags: hard//hoofd

In de zeventiende eeuw schreef de satiricus Jonathan Swift een emotionele aanval op de mode van witte pruiken: ‘We lijken wel op omgekeerde bezemstelen!’ Erg was niet alleen dat eenieder zulke pruiken op moest; het vreselijke was vooral dat niemand er het vreemde van inzag. Nu krijgen we de ene keer een paus met een verleden in de Hitlerjugend (niet Ratzingers ‘fout’, maar symbolisch toch bitter) en de andere keer een paus die de archieven van zijn kerk weigert vrij te geven. Een geschikte tijd om vraagtekens te zetten bij het zogenaamd vanzelfsprekende van benoemingen en tradities.

Institutionalisering geschreven door Vitalski in: Column

Tags: hugo claus, vitalski

11 december 2012

Lieve Kas,

Even heb ik geaarzeld bij de aanspreking. ‘Lieve Kas' is nu nog wel echt toepasselijk: zelden zo'n brave en lieve baby gezien, maar wat straks, als je deze brief te lezen krijgt? Klinkt ‘Lieve Kas' niet te melig als je achttien bent, tenzij van je lief natuurlijk? Heb je al een lief? ‘Kas' dus maar?

Kas, ik ben nu bijna 65 en jij nog geen jaar. De wereld begint mij te ontglippen: ik ‘zit' niet op facebook, ik twitter niet, terwijl je eigenlijk niet meer meetelt als je geen gebruik maakt van die ‘sociale' media. Ik zet mezelf dus buitenspel en toch blijft die rare wereld mij intrigeren. Het houdt me ellendig bezig dat ik alom om me heen mijn studenten met huppelende vingers hun boodschappen in hyperspace zie sturen. Naar wie? Wat tokkelen ze zo ijverig? Hoe wordt erop gereageerd? Waarom? Waar zit die ‘andere'? Dat zijn de vragen die in mij opkomen. Ik ben al heel mijn leven met taal bezig. Het wonder interesseert me mateloos, maar zelf heb ik nog steeds moeite met sms'jes. Ik kan ze wel lezen en het is een godsgeschenk dat we ze hebben, maar ik ben er toch niet helemaal gelukkig mee. Ik zie het gezicht van mijn gesprekspartner niet, ik hoor het timbre van zijn stem niet en het taalgebruik ervan is zo versimpeld, gemechaniseerd – ook dat van mij, want het moet allemaal zo beknopt! – dat ik de ander niet eens meer kan peilen. Is ze/hij kwaad, ongerust, verdrietig, verward, eenzaam? De bijgeleverde smileys (emoticons!) gaan de gevoelens bovendien nog eens zo genadeloos standaardiseren en vertekenen dat elke nuance ontbreekt :-). Ik voel me emotioneel tekortgedaan door die emoticons. De nieuwe media bieden vaker en sneller contact, ze herleiden de subtiliteit van de persoonlijke interactie tot een strakke smiley. Loop er daarom nu een campagne tegen eenzaamheid? Het met tweets en sms'jes omstuwde individu staart verwezen en verweesd naar zijn scherm(en). Is het – achttien jaar later – beter?

Misschien is het dan toch goed dat ik – onhandige opa – al eens ter hulp geroepen word om in te springen als babysit als je ziek bent. Kan ik toch wat ‘veilige warmte' meegeven. We hebben allemaal behoefte aan ‘veilige warmte' en je moet er daar zo vroeg mogelijk hele voorraden van opsparen, want die rendeert pas op termijn. Ik ben al lang blij dat je pa en ma die nu in grote hoeveelheden meegeven, in de warme arm om jouw kleine lichaam, in de liefdevolle betutteling, maar ik wil toch ook mijn deel doen. Gewoon jou in mijn armen nemen of met jou naar de markt gaan, waar je met grote ogen gulzig de wereld van Jeroen Bosch of Bruegel, chaotisch, burlesk en overweldigend. Maar jouw verbaasde ogen lijken die ‘Brave New World' wel aan te kunnen. Misschien heeft de nieuwe generatie geleerd hem te behappen door hem te zippen en te de fragmenteren in overzichtelijke bestandjes. Misschien sla je hem straks intuïtief geordend op in je tablet of je smart phone? Ik hoop het voor jou.

Een dikke zoen van opa

Trage Post: Lieve Kas geschreven door Anoniem in: Column

Tags: trage post

Boortmeerbeek, 23 december 2012

‘Niet de tijd gaat voorbij, maar jij en ik'...
- Rutger Kopland

Mijn lieve, kleine Floor,

... Kleine? Joma, ik ben intussen al achttien!
... Ik weet het meisje, al achttien keer lente en zomer,
Achttien keer herfst en winter maar nog altijd
mijn lieve, kleine meid ... al heeft joma net
tachtig kaarsjes uigeblazen.

Vandaag is het opnieuw aan 't winteren. Jouw tweede keer. De tuin ligt er broos en breekbaar bij, de rododendrons huiveren met ingehouden adem. Binnen knispert de openhaard, zingen de lichtjes van de kerstboom en koesteren opa en joma robijnen dromen.

... Robijnen dromen, joma?
... Je opa en ik Floor, zijn vandaag net 40 jaar getrouwd, een robijnen bruiloft.

Veertig jaar, in een zucht voorbijgevlogen. Bij mijn oma zaliger, jouw betovergrootmoeder, hing boven de schouw in de ‘schoonste' kamer een koperen plaatje met daarop in sierlijke letters: ‘Den tijd vliegt snel, gebruikt hem wel'. Een beetje saai en ouderwets vond ik dat. Maar telkens weer zei oma: ‘wacht maar kinneke, de dagen schuiven voorbij en voor je 't goed en wel beseft, ben je zelf aan kleinkinderen toe.' En kijk Floortje, als je deze brief leest, zijn we al haast een eeuw verder en ben jij officieel meerjarig! Jawel, den tijd vliegt snel...

Klik op de afbeelding van de handgeschreven versie van deze brief hieronder om verder te lezen. 

Trage Post: Mijn lieve, kleine Floor geschreven door Jo Vranckx in: Column

Tags: trage post

Grens-Frontière 1713-2013

De grensreportages van Babel worden telkens uitgezonden kort na het nieuws van 18:30. Vanaf ongeveer een uur na het einde van de uitzending (19:00) is Babel te herbeluisteren.

Lees meer op www.onserfdeel.be

'Babel' op radio Klara verkent 'Grens-Frontière' geschreven door deBuren in: Nieuws

Lezingen Isabelle Stengers en Petra Van Brabandt over luiheid geschreven door deBuren in: Nieuws

Jaarboekland

Dujardin is geen eenling, zo ontdekte ik tot mijn verbazing bij lezing van het Architectuurboek Vlaanderen Nº10. De strategieën die ik in 2009 in zijn werk herkende, maken schijnbaar deel uit van een grotere ontwikkeling. Is er iets gaande, daar in Vlaanderen?

Om te beginnen is de aandacht die in het Architectuurboek wordt geschonken aan de fotografie weldadig. Na een voorwoord van minister Joke Schauvliege en een inleiding van Christoph Grafe, directeur van het Vlaams Architectuurinstituut, trapt het boek af met een inzichtrijke tekst van Stefan Siffer over de verschillende functies die fotografie kan vervullen binnen het brede veld van architectuurreflectie en –productie. Die tekst, met de enigszins cryptische titel ‘Fotografie als amfibie’, fungeert tegelijk als een inleiding op de tien (!) beeldessays die in het boek zijn opgenomen. Dat de namen van de tien fotografen (naast Filip Dujardin zijn dat Karin Borghouts, Marc De Blieck, Michiel De Cleene, Nick Hannes, Jan Locus, Arno Roncada, Johannes Schwartz, Dieter Telemans en Els Vanden Meersch) op de achterflap gebroederlijk prijken naast de namen van de tekstschrijvers zegt veel over de inzet van de redactie, die de architectuurfotografie blijkbaar als een volwaardig bestandsdeel van het boek wil behandelen, in plaats van als instrument om de tekstuele bijdragen te verluchtigen. De tien beeldessays (op uitnodiging gemaakt) waaieren uiteen in methodiek, beeldtaal en boodschap. De fotografen, niet allemaal werkzaam zijn als vakarchitectuurfotograaf, hebben de vrije hand gekregen, schrijft Siffer. De hoop was dat hun essays verschillende richtingen zouden aangeven waarin het vak zich kan bewegen.

Hoe bijzonder dat is, wordt duidelijk in de vergelijking met de Nederlandse architectuurjaarboeken. Welkom in Jaarboekland, waar de luchten altijd blauw zijn en de straten leeg, schrijft redacteur Anne Hoogewoning in de uitgave 2002-2003. Zeven edities later wordt deze rake karakterisering nog eens aangehaald door Anne Luijten (de Belgische lezer kan nu ten onrechte de indruk krijgen dat redacteuren van het Jaarboek op voornaam worden geselecteerd). Op geen enkele manier is in die editie (2009-2010) dit zelfinzicht echter omgezet in een structurele verandering. Nog steeds worden de geselecteerde bouwwerken vooral als pin-upgirls voorgesteld: zwoel in de lens kijkend, de gladde huid ondergedompeld in zonlicht. Architectuursoftporno, gemaakt om bij te likkebaarden.

Architectuursoftporno is ook aanwezig in het Architectuurboek Vlaanderen, maar spaarzaam. De meeste fotografen weten knap uit de fuik van de vakconventies weg te blijven. Onder de beeldessays bevinden zich enkele zeer intrigerende bijdragen. De vervreemdende kantoortaferelen van Dieter Telemans van collectief Nadaar bijvoorbeeld, die het kantoorgebouw Villa Voka in Kortrijk fotografeerde (Office Kersten Geers David Van Severen, Bureau Goddeeris Architecten). Op een andere manier spreekt de reeks van Els Vanden Meersch tot de verbeelding. Zij richtte haar camera op de twee torens van Diener & Diener op het Eilandje in Antwerpen. De bouwplaats op de voorgrond herinnert ons eraan dat gebouwen ‘gebouwd’ worden en niet opeens verschijnen – hetgeen je haast zou gaan geloven als je af gaat op foto’s in glossy tijdschriften en op tergend hippe designblogs.

Daar raken we de kern van het probleem. Architectuur kent in de meeste vakfotografie die wordt geproduceerd geen verleden, geen gebruik, geen omgeving. Het gebouw bevindt zich in een vacuüm van een eeuwigdurend nu. Eén moment – net na de oplevering en net voor de ingebruikneming – wordt tot eeuwigheid verheven. Dat soort fotografie voedt de gedachte dat architectuur tot stand komt in een soort onbevlekte ontvangenis, ja, in de wereld gezet is door een architect-god. Door in foto’s juist de aanloop (de bouw), het gebruik (de mensen) en de omgeving (de straat) te belichten, wordt een in mijn optiek interessanter beeld gevormd van wat architectuur is: de vormgeving van onze leefomgeving. Dergelijke fotografie erkent dat een gebouw betekenis krijgt door de handelingen en rituelen die erin uitgevoerd worden door mensen, en dat het gebouw zelf begroeid raakt met die nieuwe betekenissen.

Naar die verschillende vormen van ‘context’ (de aanloop, het gebruik en de omgeving) gaat veel aandacht uit in de fotografie in het Architectuurboek. Opmerkelijk genoeg geldt dat niet alleen voor de beeldessays – projecten die in betrekkelijke autonomie tot stand zijn gekomen – maar ook voor de rest van het boek waarvoor gebruik gemaakt is bestaande, commerciële fotografie. Het beeldmateriaal dat door de architectenbureaus is ingezonden is over het geheel genomen van hoge kwaliteit. Neem bijvoorbeeld een tweetal beelden waarop er in het glas van een deur flauwtjes een reflectie van de fotograaf zichtbaar is, waardoor de auteur – de god die normaliter onzichtbaar boven zijn schepping zweeft – opeens verschijnt in het beeldvlak. Vergis ik mij als ik stel dat je die speelsheid in Nederland nog niet aantreft?

Ik ben benieuwd in hoeverre de redactie doelbewust geselecteerd heeft op beelden die van de norm afwijken. Of is de norm in Vlaanderen daadwerkelijk anders dan in Nederland? Zou Siffer overdrijven wanneer hij stelt dat de ‘huidige generatie architecten … zich de kwaliteitszorg voor het fotografische beeld eigen [heeft] gemaakt’? Mocht het in het Architectuurboek opgenomen werk representatief zijn voor de Vlaamse architectuurfotografie, dan mogen we gerust stellen dat Vlaanderen daarin een paar stappen vooruitloopt op Nederland.

Fotografie van de gemeenplaats

Een beetje gewoontjes, zo typeerde ik zojuist het werk van Dujardin. Misleidend gewoontjes, want de foto’s zitten knap in elkaar. Dat etiket past op veel van de fotografie in het Architectuurboek. Niet op spektakel gericht, terwijl er wel stilletjes getart wordt met de regels van het genre. Misleidend gewoontjes.

Eigenlijk drentelt de fotografie daarin simpelweg de Vlaamse architectuurtheorie achterna – daarom sluiten de foto’s in het Architectuurboek zo prettig aan op de tekstuele bijdragen. De sleutel is het woord ‘gemeenplaats’, dat een centrale plek inneemt in het boek. In het dagelijks taalgebruik is gemeenplaats een pejoratief en staat het voor banaliteit, cliché, een té vaak betreden pad. (Ik neem hier gemakshalve aan dat het woord in Vlaanderen geen voor Nederlanders verborgen connotaties heeft.) In het Architectuurboek wordt het echter als een geuzennaam gevoerd, zoals al blijkt uit de ondertitel ‘Radicale Gemeenplaatsen’. (Over het tweede deel van de ondertitel, ‘Europese Architectuur uit Vlaanderen’, zullen we wijselijk zwijgen.) Daarmee zoekt de redactie aansluiting bij een notie van Geert Bekaert, die het woord in 1986 in het essay ‘Belgische architectuur als gemeenplaats’ introduceerde in de apologetiek van de architectuurconditie in zijn land. In die tekst bepleit Bekaert juist het alledaagse en ongeplande in de Belgische (of moeten we hier lezen: Vlaamse?) architectuur op waarde te schatten. ‘De Belgische architectuur staat midden in het leven. Ze verdwijnt niet achter mooie verhalen’,  zo vat de schrijver in 1995 nog eens samen in de inleiding van het overzichtswerk Hedendaagse Architectuur: ‘Ze is de gemeenplaats bij uitstek.’

Het lijkt mij dat de gemeenplaats in het Architectuurboek wordt gebruikt als antwoord op de fixatie op iconische gebouwen die de afgelopen decennia het vertoog heeft gekleurd, ook in Vlaanderen. Bij verschijnen van het vorige Vlaamse architectuurboek klaagde de vernederlandste Belg Wouter Vanstiphout nog over de eenzijdigheid van de voorgeschotelde projecten: ‘De stilistische coherentie van de nieuwe gebouwen gaat in hand in hand met het marginaliseren en zelfs totaal ontkennen van het bestaande en het voorafgaande.’ Met de stilistische coherentie valt het in de nieuwste uitgave wel mee. Eerder spreekt uit de foto’s en teksten een aanvaarding van het caleidoscopische karakter van de Vlaamse ‘nevelstad’, die vernevelde, uitdijende vorm van verstedelijking waarbij de afstand tussen steden met lintbebouwing overbrugd wordt. De onsamenhangendheid van het straatbeeld , door Renaat Braem nog minachtend omschreven als een ‘zenuwslopende, de waardigheid kwetsende vormenkakofonie’, wordt als een gegeven geaccepteerd. Deal with it.

Bij een jaarboek als bloemlezing van Iconische Bouwwerken door Bekende Architecten past gelikte glamourfotografie. Bij een jaarboek dat de gemeenplaats en de nevelstad wil omarmen, past een fotografie die rauwer is, meer durft te laten zien, minder bang is voor lelijkheid en banaliteit en een gezond disrespect tegenover de regels toont. Maakt dat de fotografie die geschouwd wordt in het Architectuurboek ‘typisch Vlaams’ of ‘typisch Belgisch’? Bestaat die nieuwe Vlaamse school in de architectuurfotografie waarop ik in de titel zinspeel?

Natuurlijk niet. Zelfs het weinige dat ik heb gezien, is te divers om onder zo’n begrip samen te ballen. Natuurlijk worden er ook in Vlaamse architectuurpublicaties foto’s geplaatst die saai zijn, of middelmatig, of beide. Het Architectuurboek bevat daar eveneens voorbeelden van. Waarschijnlijk heb ik ook ten onrechte in het bovenstaande de impressie gewekt dat het met de Nederlandse architectuurfotografie reddeloos droevig gesteld is – dat is niet het geval. Daarbij komt nog eens dat niet elke foto mensen hoeft te bevatten of bouwsteigers of stedenbouwkundige ruis. Maar toch. Het vak kan zeker een nieuwe impuls gebruiken en een stoot zelfreflectie kan ook geen kwaad. Elke poging om de architectuurfotografie te bevrijden uit de kerker van het ‘eeuwige nu’ moet op onze instemming kunnen rekenen. De nieuwste editie van het Architectuurboek Vlaanderen doet een mooie aanzet daartoe.  

Architectuur mag wel wat aan heiligheid inleveren en daar kan de fotografie een rol in spelen. Bij het schrijven van deze tekst moest ik herhaaldelijk denken aan een foto van Filip Dujardin van enkele jaren geleden. Daarop is het Cultureel Centrum te Soignies te zien, een elegant gebouw ontworpen door l’Escaut Architecture. Op de voorgrond, het valt nauwelijks op, doet een grote herdershond zijn behoefte op de trap van het fonkelnieuwe cultuurhuis terwijl het baasje toekijkt. Geen nood, zegt de foto, het is immers maar architectuur.

Roel Griffioen volgt de researchmaster Visual Arts, Media & Architecture aan de VU en is redacteur van Kunstlicht, tijdschrift voor beeldende kunst, beeldcultuur en architectuur. Hij studeerde journalistiek en kunstgeschiedenis en publiceerde in verschillende tijdschriften over de relatie tussen architectuur, stedenbouw en sociale problematiek, waaronder Kunstlicht, Open en AWM. Dit voorjaar was hij 'researcher in residence' bij Goleb in de Amsterdamse 'aandachtswijk' Nieuw-West.

Een nieuwe Vlaamse school? Het Architectuurboek Vlaanderen Nº10 en de fotografie van de gemeenplaats geschreven door Roel Griffioen in: Column

Brugge, 28 oktober 2012

Lieve Esther,

Vandaag is de dag van de stilte, deze stilte wil ik gebruiken om intens met mijn gedachten bij jou te zijn, mijn kleindochter. We zijn beiden niet in de mogelijkheid om te genieten van elkaar, maar dat neemt niet weg dat ik van je hou. Je bent mijn eerste kleinkind, van wie ik weliswaar het bestaan maar ontdekte nadat je 6 weken oud was, waarna ik al het mogelijke heb gedaan om je te ontmoeten, te omhelzen, te koesteren, voor je te zorgen, echter zonder resultaat.

Ik ken slechts je naam en daarom doopte ik jou tot mijn lotusbloem, een bloem met bijzondere eigenschappen. Zij verschijnt vanuit het niets, maar van zodra ze boven water komt, spreidt ze haar schoonheid tentoon, ze straalt het hele jaar door genietend van haar warme omgeving, is steeds rein en zeer geliefd onder de bevolking waar ze voorkomt. Dat is dan ook hoe ik jou in mijn verbeelding zie.

Deze brief wordt je overhandigd binnen 18 jaar, ik hoop dat we elkaar tegen dan wel ontmoet zullen hebben op de een of andere manier. Ik zal je te allen tijde blijven volgen, hoe moeilijk dit ook zal zijn. Ondertussen werk ik verder aan mijn dagboek, dat ik in de eerste maand volgend op jouw ontdekking ben begonnen, een dagboek aan jou mijn lieve Esther, mijn lotusbloem, zodat je je later een beeld zult kunnen vormen van wie je grootmoeder uit Brugge in werkelijkheid was.

Wat ik je graag zou willen meegeven, is dat ik hoop dat je een goed mens wordt en dat je in de mogelijkheid bent om alles en iedereen met een openheid van geest te benaderen, zonder vooroordelen. Vorm je eigen mening, maar pas wanneer je voldoende geluisterd hebt. Weet dat ieder mens over kwaliteiten beschikt, al kunnen sommigen ze soms moeilijk uiten. Mensen hebben het niet altijd allemaal even gemakkelijk gehad in hun leven, wat dikwijls kan leiden tot frustraties, maar dit maakt van hen geen slechte mensen, als je ze dan maar een kans geeft. Wees eerlijk, ook tegenover jezelf, zodat je een vrij en tevreden mens kan zijn. Koester mensen die jou dierbaar zijn, doe niemand aan wat je zelf niet graag zou aangedaan worden.

Tot slot zou ik jou ooit heel graag eens in mijn armen kunnen sluiten en je vertellen dat ik van je hou, echter mocht dit niet meer kunnen, weet dan dat dit mijn grote droom was.

Veel liefs van je oma uit Brugge

xxx

Trage Post: Lieve Esther geschreven door Micheline Verscheure in: Column

Tags: trage post

Dwalend door een grillig landschap geschreven door Klaske Havik in: Column

Het uitgebreide onderzoek dat Weijts voor de roman verrichtte, maakt hem bij uitstek geschikt om een blik te werpen op de architectuur in Vlaanderen. deBuren en het VAi vroegen hem: is het in de architectuur, na het jarenlange succes van Superdutch, tijd voor Superflemish? Als inspiratiebron geldt het Architectuurboek Vlaanderen. Onder leiding van Christoph Grafe (VAi) gaat Weijts op dinsdagavond 9 april in gesprek met Klaske Havik (TU Delft), Roel Griffioen (VU, Kunstlicht) en Gideon Boie (BAVO).

Superflemish! Christiaan Weijts lost schot voor de boeg geschreven door Christiaan Weijts in: Nieuws

Tags: christiaan weijts, christoph grafe, gideon boie, klaske havik, roel griffioen

Treinbegeleider

Ik sta op het perron, naast de trein. De conducteur, of treinbegeleider zoals dat in België heet, staat als een cowboy in de deuropening. Iedere keer als hij een sprintende reiziger toeschreeuwt dat hij niet mag instappen schiet zijn stem verder omhoog. De arme treinbegeleider is gedwongen om het op te nemen tegen een leger doorgewinterde rashollanders van het ergste soort; forenzen. Nog aangevuld met vijftig procent Randstedelijk dagjesvolk bovendien.

Het personeel van de boemeltrein tussen Antwerpen en Roosendaal kreeg het pak Hollandse glorie gratis bij de afschaffing van de intercity tussen Brussel en Amsterdam. Briesend en tierend staan ze op Antwerpen centraal, buggy’s vol met blèrende kinderen, koffers vol met hagelslag en Goudse kazen, studenten vol met deodorant en Belgisch bier. Na een half uur mogen we instappen.

Innig samengedrukt met de passagiers van de afgeschafte stoptrein van anderhalf uur geleden gaan we ieder Vlaams dorp met een station langs, op weg naar het vaderland. Althans dat is de doelstelling. Ter hoogte van Essen, het laatste station voor de grens, mindert de trein vaart. Landgenoten links en rechts beginnen vervaarlijk te snuiven. De intercom kraakt.

‘Dames en Eren. Et volgende station is Essen.’ 

Er volgt een kleine pauze, gevolgd door een geluid dat het midden houdt tussen het schrapen van een keel en een klein gilletje.

‘Essen is tevens het eindpunt van deze trein. Gelieve ons te excuseren.’ 

Een explosie van assertiviteit barst los in de coupé.

‘’T is toch SCHANDALIG, ik vind het een GROF SCHANDAAL!’ schreeuwt een vrouw naast me herhaaldelijk omstebeurt tegen haar mobiel en in mijn oor.

Wanneer de schuifdeur open gaat verstomt het gekrakeel. Met trillende handen controleert de treinbegeleider de vervoersbewijzen, oogcontact vermijdend.

‘Gaan er ook bussen tussen Essen en Roosendaal?’ vraagt een meisje.
‘Ah ja er gaan bussen,' zegt de treinbegeleider.
Het geluid van driftig ingetikte facebook updates lijkt ietsje lichter te worden.
‘Weet u ook hoe lang het duurt, van Essen naar Roosendaal met de bus?’
Vraagt nog iemand.
‘Ah nee da wee’k nie eh, ik ga nooit met den bus, ik ben treinbegeleider!’

Hoogmoed komt voor de val.

Een storm van retorisch vragenstellende mannen, krijsende kinderen en ‘SCHANDALIG!’ roepende vrouwen stort zich als een troep hongerige leeuwen op de treinbegeleider. Op station Essen staan de bussen te ronken. Naast me pulkt een vrouw nog een laatste restje oranje-grijze stof tussen haar tanden vandaan. 'Ik wil mijn geld terug, SCHANDE!.’

Door het raampje van de touringcar zie ik hoe de treinbegeleider opschrikt van zijn sigaretje. Zelfs het treinstel ziet er vermoeid uit. Vangelis klinkt zacht over de radio wanneer de bus de parkeerplaats van station Roosendaal opdraait, de trein naar Zwolle bleek zoveel vertraging te hebben dat hij precies aansluit.

In de verte snauwt een NS-servicemedewerker tegen een ‘ SCHANDALIG!’ roepende mevrouw dat ze blij mag zijn dat ze geen boete heeft gekregen met haar verlopen ov chipkaart. Tevreden neem ik een hap van mijn lauwe kiosk appelflap en tel de koeien op weg naar huis.

OPROEP

deBuren en Ons Erfdeel betreuren het dat de reguliere treindienst tussen Nederland en Vlaanderen is afgeschaft en vragen de verantwoordelijke partijen om opnieuw een vlotte trein te laten rijden die ook Den Haag aandoet, met een betaalbaar en flexibel ticket dat op de dag zelf te koop is. Wij roepen iedereen op om deze vraag hardop te blijven stellen en hebben daarom een bijzondere actie bedacht.

Wat wilt u aan ons kwijt over deze kwestie? Reed u vaak met de Beneluxtrein (de 'Amsterdammer' of 'Brusselaar') en mist u die trein? Heeft u een creatieve oplossing voor het verdwijnen van deze trein? Gaat u nu met de auto in plaats van met de trein? Bent u al bezig met het opzetten van een carpoolnetwerk Vlaanderen-Nederland? Wat zijn uw ervaringen met het huidige alternatieven? Voelt u zich gedupeerd en zo ja: waarom?

Laat het ons weten! Stuur een mail (zonder attachment) naar willem@deburen.eu en vermeld ook duidelijk uw volledige postadres. deBuren besteedt vanaf januari maandelijks online aandacht aan deze zaak en put daarvoor uit de inzendingen. Inzenders ontvangen, vanwege de geconstateerde toevloed, geen persoonlijk antwoord maar de winnaars worden uiteraard verwittigd.

Winnaars? Ja, lees hier.

Op het juiste spoor #3 geschreven door Steffie Aarten in: Column

Rutger ziet overal vormen van toneelspel. In de financiële sector, de politiek en zijn eigen leven. De pretentieloze, genadeloze blik van een intelligente comedian is hard nodig, betoogt hij. 'Bij stand-up comedy zijn de vluchtroutes beperkt, en is de realiteit altijd dichtbij.'

In de zomer van 2012 betrad stand-up comedian Tig Notaro het podium van comedyclub Largo in Los Angeles. Ze pakte de microfoon en zei: ‘Hello. Good evening, hello. I have cancer. How are you?’ Vier dagen eerder was er borstkanker bij haar vastgesteld. Het was niet de eerste tegenslag van de afgelopen tijd: in de vier maanden ervoor was ze eerst tien kilo afgevallen door een kwaadaardige darmbacterie, waarna haar moeder onverwachts overleed en haar relatie uitging. Over deze gebeurtenissen had ze niet op het podium gesproken, omdat het onmogelijk leek er een grap over te verzinnen. Maar nu de Wet van Murphy echt toesloeg, kon ze niet op haar voorbereide materiaal leunen. Ze gooide daarom alles overboord en improviseerde een reeks wrange grappen over haar ellende. Een medewerker van het ziekenhuis was jaloers op Notaro’s platte buik. Hij vroeg: ‘What’s your secret?’ Ze antwoordde: ‘Well, I’m dying.’


Ik vond het ongemakkelijk, grappig en ontroerend tegelijk om naar de opname van Notaro’s half uur durende set te luisteren. Sommige grappen vallen niet heel goed, maar andere momenten zijn onverwachts hilarisch. Wanneer ze uiteindelijk toch de grap vertelt waar ze normaal gesproken veel succes mee had – over een zoemende bij die haar inhaalt terwijl ze op de snelweg in de file staat – is voor iedereen duidelijk hoe irrelevant haar oude frustraties zijn en maakt het contrast met haar oude podiumpersoonlijkheid die anekdote nu extra grappig.



Het optreden werd door comedy-collega’s de hemel in geprezen en media als The Guardian en This American Life besteedden er uitgebreid aandacht aan. Hier was iets bijzonders gebeurd. Notaro gooide alle pretenties overboord, en is dat niet wat kunst zou moeten doen? Haar unieke show is een goed voorbeeld van de kracht van stand-up comedy, een podiumkunst waarvan het belang groter is dan ooit.

Stand-up comedy werd in 1990 door Raoul Heertje in Nederland geïntroduceerd, maar wordt hier vaak nog gezien als een banaal soort oefencabaret, als kleinkunst light. Afgelopen september hield Patrick van den Hanenberg in de Kleine Komedie de jaarlijkse Cabaretlezing, tijdens de uitreiking van de prijzen voor het meest indrukwekkende (de Poelifinario) en het meest veelbelovende (de Neerlands Hoop) cabaretprogramma. De theaterrecensent van de Volkskrant prees Heertje en Jan Jaap van der Wal, omdat ze als artistieke leiders van Comedytrain ‘de Amerikaanse stand-up comedy een Nederlands tintje hebben gegeven door de oppervlakkigheden en schoonmoedergrappen naar de marge te dirigeren’. Hij erkende het belang van het Amsterdamse comedycollectief, maar alleen als ‘springplank’. Comedians laten zich gelukkig ‘omscholen’, waarbij ‘licht en decor’ steeds belangrijker worden.



Koning der cabaretrecensenten Henk van Gelder betoogde in de inleiding van het Comedytrain-boek Nee jij bent leuk, dat in 2003 ter gelegenheid van het twaalf en een halfjarig bestaan werd uitgebracht, dat Nederland de stand-up comedy al lang voorbij was en dat de ontdekking van het genre vergelijkbaar was met de herintroductie van de postkoets. Volgens van Gelder beantwoordden in de jaren zeventig cabaretiers als Freek de Jonge ‘aan alle dramaturgische wetten van het theater’, terwijl men in Engeland en Amerika bleef hangen in het simplisme van de vooroorlogse conferenciers, waar ‘komieken op een kaal podium een reeks moppen of komische observaties zonder kop of staart stonden te debiteren’.




De kritiek van kleinkunstdeskundigen richt zich altijd op de minimalistische opzet van stand-up comedy, dat de artistieke kracht zou beperken. De critici missen een spanningsboog, een theatraal lichtplan en decor, en walgen van de willekeur van de grappen en de onzinonderwerpen. Ironisch genoeg werd het cabaret in de jaren vijftig en zestig door theaterdirecteuren en -recensenten op precies dezelfde manier genegeerd of weggezet als oppervlakkig. Hun eigen kritiek komt nu voort uit hetzelfde onbegrip. De comedian heeft juist een unieke zeggingskracht omdat hij maling heeft aan dramaturgische wetten en zichzelf zo dwingt om dieper te graven dan wie dan ook.



Stand-up comedy is aan het begin van de twintigste eeuw ontstaan in de Verenigde Staten. Aanvankelijk waren comedians inderdaad moppentappers die optredens van jazzmuzikanten, goochelaars of zelfs strippers in nachtclubs aan elkaar praatten, maar in de loop der jaren ontwikkelde de vorm zich onder aanvoering van mannen als Lenny Bruce, Richard Pryor en Woody Allen tot een podiumkunst die op zichzelf interessant was. Het sobere karakter bleef behouden, waardoor de comedian in een intieme sfeer zijn neuroses kon opbiechten of woedend kon preken, met de lach als ontspanning. De directe relatie met het publiek dwingt de eenzame comedian om zo min mogelijk te acteren. In de woorden van de overleden comedian George Carlin: ‘Stand-up gaat om een solo op het scherpst van de snede. Elke vijf, tien of vijftien seconden zoek je bevestiging. Je bent permanent aan het testen. Je legt je ziel bloot, openbaart alles en zegt: ‘Kijk, dit vind ik nou interessant en dat vind ik grappig. Wat vinden jullie ervan?’

De stilte sneed door geslachtsdelen



Toen ik me in 2007 aanmeldde voor het open podium van Comedytrain, was ik net als van Gelder en van den Hanenberg smoorverliefd op cabaret. Ik was grootgebracht met cassettebandjes van Wim Sonneveld, Youp van ’t Hek en Herman Finkers. Ik wilde in comedyclub Toomler optreden omdat het de springplank was die mijn helden Theo Maassen, Hans Teeuwen en Jan Jaap van der Wal had gelanceerd, niet omdat ik geïnteresseerd was in het vak van stand-up comedian.



Ik was goed in het navertellen van de grappen van mijn cabarethelden op verjaardagen en op schoolpleinen en kon altijd goed toneelspelen, maar op dit kale podium had ik weinig aan mijn theatrale trucs. Ik kon me niet verschuilen achter mijn tekst of een bepaalde rol. Ik kon geen stemtechnieken gebruiken of een ontroerend moment inlassen. De zaal was als een genadeloze hond die onmiddellijk rook wanneer ik onoprecht was. Alles moest in het moment en authentiek zijn; zelfs mijn voorbereide materiaal moest op het podium opnieuw ontstaan en een vallend glas werd automatisch een onderdeel van mijn set. Als een grap niet aankwam, sneed de stilte door je ziel en geslachtsdelen heen. Het vroeg om een ultieme scherpte.



Langzaamaan verzamelde ik wat goede grappen en ontdekte ik dat er ook hier overlevingstechnieken waren. Ik leerde om spontaniteit te acteren, te doen alsof ik mijn zorgvuldige voorbereide act op dat moment bij elkaar verzon. Op andere momenten leunde ik op mijn charme en timing. Voorlopig was dat genoeg. Er werd gelachen en geapplaudisseerd.

Maar toen ik als proeflid aangenomen werd bij Comedytrain, prikten mijn nieuwe collega’s genadeloos door mijn afleidingsmanoeuvres heen. Ze zeiden dat ik een manier gevonden had om een goede comedian te spelen, dat ik een opdracht stond uit te voeren. Ze stelden me vragen waar ik zelf nog niet klaar voor was, laat staan dat ik de antwoorden met vreemden zou delen. Wie ben je? Wat vind je belangrijk? Wat wil je vertellen? Ik moest mezelf zijn, op het podium.

Ze hadden gelijk. Mijn grappen waren redmiddelen om door het optreden te komen, niet de dingen die ik echt wilde vertellen. Ik vertelde de zaal dat ik me ergerde aan iPhones, terwijl mijn eigen exemplaar in mijn jaszak op me wachtte. Op DVD’s met opnames van mijn optreden zag ik een wanhopige comedy-versie van mezelf. Een luchtige charmeur waarvan ik wist dat hij eigenlijk ongelukkig was. Ik probeerde op alle mogelijke manieren om aan de kritiek te beantwoorden, maar het is moeilijk om jezelf te dwingen tot ontspanning en doodeng om dieper te graven dan je gewend bent. Uiteindelijk gaf ik het op en viel definitief terug op mijn theatrale overlevingstactieken. Het publiek lachte nog steeds, maar de comedians schudden hun hoofden. Mijn proeftijd werd niet verlengd.

Pas jaren later begreep ik wat ze probeerden te zeggen. Afgelopen zomer raakte ik zwaar overwerkt, en ontdekte tijdens het trage herstelproces dat ik in het dagelijks leven ook op theatrale trucs leunde. Ik had steeds gespeeld dat ik alles onder controle had en anderen afgeleid met mijn charme en gevoel voor timing. Ondertussen negeerde ik wat er echt toe deed, wat ik werkelijk voelde, hoe moe ik was. Mijn psychiater nam het puntje van zijn leesbril in zijn mond en zei: ‘Je moet eerlijker zijn. Zowel tegen jezelf als tegen je omgeving.’ Mijn yogalerares preekte tijdens de savasana: ‘It’s all about getting in touch with your true self, not what might please others.’ Mijn shiatsu-masseur greep een spier met zijn sterke vingers en mompelde: ‘Kijk, kijk, in je rechteroksel voel ik dat je altijd heel gespannen op feestjes staat.’ Naarmate ik meer pretenties afwierp, voelde ik me beter en waardeerde ik met terugwerkende kracht wat stand-up comedy als kunstvorm probeert te doen: tot de kern van de zaak komen, zonder redmiddelen.

Alles is toneel


Opeens zag ik overal vormen van toneelspel. De kredietcrisis legde de misstanden in de onzichtbare financiële sector bloot. De politiek werd door WikiLeaks definitief ontmaskerd. Traditionele waarheidsbrengers als journalisten en wetenschappers kwamen onder vuur te liggen. Intussen zaten mijn vrienden en ik steeds langer achter onze laptops of tuurden we tijdens koffieafspraken stiekem op onze smartphones, waar we op de like-knop van een zorgvuldig gekozen profielfoto klikten. Niemand had het moeilijk, iedereen ging constant op leuke vakanties en at elke dag in een restaurant. Ik keek zelf vaker porno dan dat ik echt seks had. Alles leek onecht te zijn, een poppenspel dat me afleidde van wat er echt toe deed.

De pretentieloze en dus genadeloze blik van een intelligente comedian is hard nodig. In een onderzoek van het Amerikaanse onderzoeksbureau Pew in 2008 noemden veel jongvolwassenen The Daily Show van ex-comedian Jon Stewart als hun bron voor nieuws, en niet de traditionele actualiteitenprogramma’s waar die show een parodie op is. Jerry Seinfeld verklaarde onlangs in een interview met het magazine van The New York Times waarom het rauwe stand-up comedy in zijn land weer aan populariteit wint: ‘Er is steeds meer behoefte aan een non-digitale ervaring, aan authentieke menselijke interactie.’

Stand-up comedy balanceert op de grens tussen fictie en werkelijkheid, en kan ons daarom goed de spanning tussen die twee tonen. Ik keek de laatste maanden veel naar The Daily Show en Seinfeld, maar vooral naar Louis CK, momenteel de beste comedian ter wereld. In zijn shows is deze dikke, roodharige veertiger ongekend grappig met zijn openheid over al zijn tekortkomingen, hypocrisie en angsten, en zijn onverwachtse tedere verhalen over zijn dochters en de wereld. (Ik ga geen grappen op papier navertellen, maar download een van zijn shows via zijn site.) Ik voel een enorme opluchting als ik naar Louis CK kijk, alsof iemand me eindelijk de waarheid durft te zeggen. Zijn wereldwijde populariteit bereikt dan ook ongekende hoogten.

Louis CK kwam tot dit succes dankzij een radicale methode. Hij trad sinds eind jaren tachtig op met een degelijke show. Zijn situatie was misschien enigszins vergelijkbaar met die van mij bij Comedytrain: hij was een prima comedian met goede grappen, maar zijn materiaal ging niet diep genoeg. In 2006 had hij er genoeg van. Hij haatte zijn act en overwoog te stoppen. Tot hij in de auto naar een interview met de comedian George Carlin luisterde, die vertelde dat hij elk jaar al zijn materiaal weggooide en opnieuw begon. Dit leek CK het engste wat er bestond, maar hij besloot desondanks hetzelfde te doen. Deze jaarlijkse schoonmaak dwingt hem steeds tot een nieuwe focus en verdere diepgang, vertelde hij tijdens een emotioneel eerbetoon aan Carlin: ‘Je bent klaar met de grappen over vliegtuigen en honden, dus dan moet je verder graven. Dan vertel je grappen over je gevoelens en wie je bent, en dan is dat ook op. Je moet nog verder, dus je vertelt grappen over je angsten en je nachtmerries. Uiteindelijk kom je uit bij krankzinnige dingen.’

In zijn tv-serie Louie (2010-heden) werkt hij deze krankzinnige dingen verder uit. Maar net als bij de creaties van andere comedians die hun weg naar het scherm vonden (zoals Woody Allen in zijn jonge jaren, de sitcom Seinfeld en opvolger Curb Your Enthusiasm, of de films van Judd Apatow) blijft de rauwheid van de comedyclub behouden en schuilt de kracht in de jarenlang gescherpte blik van de comedian. De serie laat ons niet fijn wegdromen van onze problemen, maar toont ons een herkenbare, subtiel gefictionaliseerde realiteit. De autobiografische show heeft maling aan tv-wetten (het is daarom even wennen voor de kijker) en is als het leven zelf: soms grappig, soms mooi, soms saai en vaak verwarrend. Elke aflevering heeft een eigen plot, versneden met stukken van CK’s comedy-act, en het enige vaste personage is Louie, de ongemakkelijke alleenstaande vader van twee dochters. The Daily Show ontdoet het nieuws met grappen van alle pretenties en vertelt zo wat er echt toe doet. Op dezelfde manier ontkleedt Louis CK het leven en verbeeldt zo de realiteit realistischer dan ooit.

Uiteindelijk is het verschil tussen cabaret en stand-up comedy niet interessant; het gaat erom wie ons met een goede grap omver blaast. Stand-up comedy moet wat dat betreft eindelijk serieus genomen worden in Nederland. Dramaturgie, decors en lichten kunnen een persoon of een idee beter tot zijn recht laten komen. Maar soms fungeren ze puur als afleiding, omdat de persoon of het idee niet interessant genoeg is. Bij stand-up comedy zijn de vluchtroutes beperkt, en is de realiteit altijd dichtbij. Jerry Seinfeld vergeleek de druk van live comedy met ‘het moment waarop je geblinddoekt tegen een muur staat, met een sigaret in je mond, terwijl het publiek op het punt staat om te vuren.’ Laten we blij zijn dat er comedians bestaan die zichzelf onder dit soort druk dwingen om met humor tot de kern van henzelf en ons bestaan door te dringen.

Vertel me niet een leuke anekdote over een bij. Vertel me wat je echt wil vertellen. Vertel me een raar verhaal over je kanker.

Deze gastbijdrage werd geschreven door Rutger Lemm en verscheen eerder op hard//hoofd. Eerder verscheen ook in de Volkskrant deze aangepaste versie van een speech ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van de Culture Comedy Award, een stand-up comedywedstrijd waarvan Rutger in 2007 de finale verloor.



Foto's (van boven naar beneden): Rutger Lemm, Tig Notaro, George Carlin, Louis CK

Stand-up comedy: vertel me een raar verhaal over je kanker geschreven door Rutger Lemm in: Column

Tags: hard//hoofd, rutger lemm, stand-up comedy