deBuren

De actualiteit dwingt mij ertoe om iets te schrijven over de financiële crisis waarin niet alleen wij, maar de hele aardbol (lijkt) betrokken (te) zijn. Tegelijkertijd wil ik niet deze plaats op de website misbruiken voor een inleiding tot het economisch denken. Hier word ik namelijk verondersteld het over cultuur te hebben. Hoewel, lijk ik daarmee niet te suggereren dat, als het over economie gaat, het niet over cultuur kan gaan en omgekeerd. Is dat wel zo? Laat ons een duidelijk economisch gegeven nemen: geld. Heeft geld culturele aspecten? Kunnen we geld als een cultuurproduct beschouwen? Of zijn deze vragen belachelijk? Laat ons de oefening wagen.

Is er een eerbiedwaardiger plek dan de Bijbel om te starten? Zowel Matteüs als Lucas schrijven duidelijk dat een mens niet én God én de Mammon kan dienen. Is dat geen mooi begin? Geld wordt meteen geassocieerd met duivels en afgoden en regelrecht geplaatst tegenover de ene en ware God. Hoewel ook begrijpelijk: geld vertegenwoordigt het wereldse, God het spirituele. De klassieke dualismen dienen zich spontaan aan: lichaam-ziel, emotie-verstand, instinct-rede, geld-God. In deze constellatie denkt iedereen spontaan aan de pecuniaire omschrijving dat geld het slijk der aarde is. Lager kan je het moeilijk hebben. Eenmaal het letterlijk spreekwoordelijke pad opgewandeld, regent het verwante uitdrukkingen. Bijvoorbeeld: "Waar geld spreekt, zwijgt de waarheid", "Voor geld kan men de duivel laten dansen" of "Die geld heeft, heeft het geweld". Moet ik nog verdergaan? Want, geef toe, onze vragen zijn eigenlijk al beantwoord: ja, geld is een cultuurproduct en meer bepaald wordt geld geassocieerd met het kwade, het slechte, het lage, het materiële, het instinctieve, enzovoorts. Dus, neen, het is geen belachelijke oefening. Klaar! Hoewel? Vermits hier een filosoof aan het klavier zit, mag die niet weerstaan aan de verleiding om de volgende vraag te stellen: is dit de enige manier om tegen geld aan te kijken? Ik denk het niet.

Als ik kijk naar de recentste ontwikkelingen in de wereldwijde maatschappij, dan kan ik alleen maar vaststellen dat het culturele statuut van geld grondig gewijzigd is. Geld begint meer en meer verwantschappen te vertonen niet met een afgod of een idool, maar met God zelf. De duivel heeft God ingehaald en wordt een ijzersterke concurrent om het Hoogste Ambt te bekleden. Laat ik een paar argumenten aanhalen.

Ten eerste, geld is van een concreet gegeven volkomen abstract geworden, net zoals je de God van het Oude Testament, een chagrijnige, kwaadaardige en venijnige oude man, ziet evolueren tot een abstracte vaderfiguur in het Nieuwe Testament, zoals Jack Miles in "God, een biografie", zo schitterend laat zien. De goudreserves van landen zoals de Verenigde Staten dekken maar een kleine fractie meer van al het geld dat in omloop is. Trouwens, dichter bij huis, als ik betaal met een kredietkaart, dan aanvaardt de handelaar het feit dat de firma die de kaarten uitreikt voldoende vertrouwen in mij heeft in die zin dat, als het op betalen aankomt, zij dat geld van mij wel zullen loskrijgen. En waarom vertrouwen ze mij dan? Omdat ik een inkomen heb dat wordt betaald door een andere firma die wordt gesubsidieerd door de overheid die in principe de geldcirculatie mee bestuurt, ... Abstracter kan ik het mij niet voorstellen.

Ten tweede, geld is alomtegenwoordig, net zoals God. Alles laat er zich in uitdrukken ? hoeveel geld is dit waard? ? tot en met een mensenleven en het maakt alles vergelijkbaar, ook wat op het eerste gezicht met elkaar niets te maken heeft. Zo kan je zonder verbaasde blikken uit te lokken zeggen dat een Amerikaans mensenleven, geschat nu op iets minder dan zeven miljoen dollar (bron: de US Environmental Protection Agency) ongeveer vijftien Rolls Royce Phantoms waard is.

Ten derde, een aspect dat de laatste tijd op dramatische wijze wordt gedemonstreerd: gelds wegen zijn ondoorgrondelijk, net zoals die van God. Dat het Fortis-probleem zou leiden tot zo'n opeenvolging van rampen en doemscenario's kon niemand vermoeden. Maar evenmin slaagt men erin, nu de zaak lopende is, uit te leggen wat er aan de hand is.

Deze opsomming kan uitgebreid en uitgewerkt worden, maar ik meen mijn punt gemaakt te hebben: geld, pardon Geld, is van afgod God geworden en steekt Hem/Haar/Het/het naar de (K/k)roon. Dus, ja, er zijn verschillende manieren om tegen geld aan te kijken als cultuurproduct, wat de kwestie nog rijker maakt. Laat ik twee gevolgen schetsen van die rijkdom ter illustratie.

Indien het bovenstaande schetsmatige verhaal ook maar een beetje steek houdt, dan is het duidelijk dat Geld een christelijk symbool bij uitstek is. Wat zou dan in hemelsnaam een atheïstische invulling kunnen zijn van geld? De agnost zou zich nog kunnen behelpen met het spreekwoord "Geld maakt niet gelukkig" en er voor het evenwicht meteen aan toevoegen "Maar een beetje helpt wel". De atheïst kan niet anders dan ontkennen dat er zoiets als Geld bestaat. Een dom idee? Vergelijk het met breinstudies. Iemand heeft een mooie gedachte, maar niettemin stemt dit overeen met ordinaire bio-elektro-chemische processen in het brein. Niks meer, niks minder. Bekijk op dezelfde wijze de kredietkaarttransactie hierboven vermeld. Kaart gaat in machientje, machientje maakt verbinding, elektrische signalen worden doorgegeven naar centrale computer, centrale computer stockeert in het geheugen, één keer per maand wordt een print-out toegestuurd, ik kruip op mijn computer, maak verbinding via PC Banking met de server van ?, enzovoorts, enzoverder. Je ziet het: uit zo'n verhaal is het Geld verdwenen en geeft dat geen bevrijdend gevoel?

De tweede illustratie kan ik bondig formuleren, maar de impact ervan is niet te onderschatten: indien Geld en God zo gelijkaardig zijn als ik hier suggereer, dan is het evident dat ik in het avondjournaal op TV1, bij Terzake en in "De Keien van de Wetstraat" niet Paul D'Hoore wil zien zitten, maar wel Godfried Danneels. Want we hebben geen nood aan economen; het is de hulp van theologen die gevraagd wordt. Voor de ongelovigen onder ons, is het wachten op een wederkeer van Nietzsche om aan te kondigen dat Geld dood is. Ondertussen, samen met Beckett, wachten we.