deBuren

Een paar maanden geleden is mijn boek Over wat ik nog wil schrijven verschenen, uitgegeven door Garant in Antwerpen. Het is niet de bedoeling om hier nog eens een reclameboodschap te brengen ? daarvoor ben ik deBuren al meer dan voldoende dankbaar ? maar wel om even het probleem van de kaft aan te kaarten of, beter gezegd, de afbeelding die daar te zien valt. Wat valt er te zien? Een combinatie van twee beelden: L'origine du monde van Gustave Courbet, wat het grootste gedeelte van de beschikbare ruimte vult, en aan de rechterkant de titelpagina van een wiskundig essay van Raymond Queneau. Voor wie het doek van Courbet niet kent: het stelt het lichaam van een vrouw voor, naakt, hoofd en onderbenen vallen buiten het doek en je kijkt min of meer recht in haar vulva. Als je het zo leest, denk je, vermoed ik toch, aan een pornografische afbeelding. Maar er wordt geen enkele handeling gesteld, dus uiteraard ook geen seksuele. Zelf ervaar ik de voorstelling als bijna klinisch, wat zeker wordt ondersteund door de witte achtergrond en het witte laken of kleed. Als deze beschrijving nog steeds niet voldoet, maak gebruik van "Google afbeeldingen" en dan krijg je het in honderdvoud te zien.

Waarom die keuze? Mij ging het in de eerste plaats om het contrast tussen de twee afbeeldingen: wat kan een naakte vrouw met focus op haar intiemste plek te maken hebben met een wiskundig essay? Vergeef het mij als ik hier de uitleg niet geef, het staat te lezen in mijn boek. Je zal mij niet horen ontkennen dat ik ook een beetje provocerend wou zijn, hoewel ik in alle eerlijkheid dacht dat dit weinig of geen opschudding zou veroorzaken. We hebben het doek al zo vaak gezien, tot in de reclame toe, dat ik van de lezer eerder een geeuw verwachtte dan een afkeurend gebaar of woord. Mis poes (een flauwe woordspeling, ik besef het)!

Wat is er allemaal gebeurd? Mijn uitgever wist mij te melden dat bij de bekendmaking van het boek twee boekhandels furieus hebben gereageerd, ééntje in Vlaanderen, ééntje in Nederland. Hoe durft een uitgever zoiets te doen? Jullie zijn blijven hangen in het puberale-anale stadium (tot daar de anatomische kennis van de handelaar in kwestie)! Daarna hoor ik van vrienden dat ze in de "betere", maar dan toch blijkbaar preutse boekhandel het boek niet vonden tot de eigenaar van de zaak een hoekje aanwees waar het mooi weggemoffeld lag. In de FNAC heb ik met eigen ogen mogen zien dat het boek wel degelijk goed zichtbaar in de rekken stond maar op een hoogte die leek te suggereren dat je geen perverten moet zoeken langer dan één meter tachtig. Maar het allermooiste waren een drietal verhalen van vrienden en kennissen die mijn boek op de trein aan het lezen waren. Allen werden ze aangekeken met verwijtende, beschuldigende en veroordelende blikken tot en met het aangesproken worden met de suggestie om toch een beetje respect te tonen naar de medemens toe. Om eerlijk te zijn, ik kon mijn ogen en oren niet geloven, ik begreep er niets meer van.

Wat is hier aan de hand? Je kan bezwaarlijk stellen dat Vlaanderen een preutse bende is: leg maar de opeenvolgende covers van Humo naast elkaar, P-Magazine, Ché, het kutblad van Goedele, ?, OK, kwaliteit is soms heel ver te zoeken, maar een fotoshoot in een kerk, het is al gebeurd. Een beetje deftige theater- of dansvoorstelling wordt verwacht een ode te brengen aan het kwetsbare en uitdagende menselijke lichaam door acteurs en dansers naakt te laten rondlopen en ?hotsen. Het kan moeilijk anders of je hebt het idee dat het allemaal kan en zeker mag. En toch. Blijkbaar is het nog steeds zo dat dit alles voorbehouden lijkt voor een selecte deelgroep van de maatschappij: de intellectuelen, de kunstminnenden, de highbrows, ? of, anders uitgedrukt, de "beter" of "hoog" opgeleiden. Een groot deel van de maatschappij heeft hier helemaal niets mee te maken en ? zo de lezer bereid is deze oppervlakkige, naïeve sociologische analyse te willen volgen ? dan wordt het begrijpelijk dat er vreemde reacties ontstaan wanneer zo'n voorbehouden beeld plotseling opduikt in de publieke ruimte zoals op een trein. Zou deze uitleg ook maar een greintje waarheid bevatten, dan is het meteen ook duidelijk dat er eenvoudig antwoord te geven valt: laat iedereen participeren in het genot van de elite. Dus uiteindelijk draait het om opvoeding, ik durf zelfs schrijven "verheffing" (en ik heb geen bezwaar om er "volk" vooraan bij te plakken).

Zover zijn we natuurlijk nog niet, dus is de vraag wat er in de tussentijd kan gebeuren. Welnu, ik heb een voorstel, een schitterende combinatie van opvoeding en bescherming van de openbare zeden en vulva's. Bij deze column horen twee pdf-bestandjes die de lezer kan downloaden: "uw persoonlijke wikkel" en "instructies". Als je deze opdracht goed uitvoert, dan hou je een wikkel over die je rond het boek kunt aanbrengen zodanig dat het intieme deel van de vrouw die de oorsprong van de wereld is, netjes wordt afgedekt. Is dat niet een beetje flauw, je kan toch even goed het boek gewoon kaften? Geen betere maand dan september trouwens! Neen, want op de wikkel staat een afbeelding, met name een reproductie van "Terre érotique" van André Masson. Het is geschilderd op een houten paneeltje dat door de psycho-analyticus Jacques Lacan was besteld om "L'origine" te verbergen. Dus door het aanbrengen van de wikkel voert de lezer hetzelfde proces nog een keer uit.

Die ochtend op de trein: je leest in mijn boek met de wikkel errond. Iedereen, zoals het psychobiologisch hoort, zal dood van nieuwsgierigheid zijn om te weten wat er onder de wikkel zit. Geef dan de uitleg, praat over Lacan, Masson, Courbet, voed op, verhef en laat dan die wondermooie vulva zien waarmee alles begonnen is.

Dit is het eerste stuk van Jean-Paul Van Bendegem voor deBuren, die vanaf nu maandelijks voor deze site een column zal schrijven. Van Bendegem is wiskundige, filosoof en hoogleraar logica en wetenschapsfilosofie aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij is ook decaan van de Faculteit Letteren en Wijsbegeerte aan de VUB en deeltijds gastprofessor aan de Universiteit Gent.